Akademia Zamojska w Zamościu została założona w 1594 roku przez Jana Zamoyskiego, a organizowana przez Szymona Szymonowica. Oficjalne otwarcie uczelni odbyło się 15 marca 1595 roku. Akademia była pierwszą prywatną uczelnią a trzecią – po krakowskiej (1364) i wileńskiej (1578) – uczelnią w Rzeczypospolitej. Uczelnie w Krakowie i Wilnie zostały ufundowane ze skarbca królewskiego, natomiast Akademia Zamojska była w całości opłacana przez wielkiego kanclerza, będąc symbolem potęgi i ambicji fundatora. W tym samym roku papież Klemens VIII zatwierdził powołanie Akademii w formie stosownej bulli, przy tej okazji dodając swój herb rodowy Aldobrandinich do godła Akademii. Statut Akademii zatwierdził w imieniu papieża biskup chełmski Stanisław Gomoliński. To właśnie w akcie fundacyjnym uczelni z 1600 roku zawarte zostały powszechnie znane słowa kanclerza Zamoyskiego: „Takie są rzeczypospolite, jakie ich młodzieży chowanie”.

W planach kanclerza Akademia miała być prężnym ośrodkiem kultury polskiej i katolickiej, który oddziaływałby silnie na ludność prawosławną, przeważającą w województwach południowo-wschodnich. W pierwszej dekadzie swojego istnienia (do śmierci hetmana), Akademia zdobyła sobie znaczny rozgłos nie tylko w Polsce, ale także w całej Europie. Dzięki niej Zamość na przełomie XVI i XVII wieku był jednym z głównych ośrodków myśli naukowej w Polsce. Na początku działalności Akademii Zamojskiej były tu trzy wydziały: filozoficzny, medyczny i prawniczy; zajęcia prowadziło 15 profesorów, m.in. Melchior Stefanides (pierwszy rektor; logika, metafizyka, prawo), Wawrzyniec Starnigel, Adam Burski (filozof), Tomasz Drezner (prawnik), Jan Niedźwiecki-Ursinus (medyk i twórca podręcznika gramatyki łacińskiej „Methodicae grammaticae libri IV”), Maciej Jaworowski (prawo, filozofia), w późniejszym okresie także Stanisław Staszic. Wykłady odbywały się po grecku i łacińsku. Po roku 1620 świetność uczelni zaczęła upadać, Akademia nie cieszyła się już takim prestiżem. Również ordynaci zamojscy nie przywiązywali do niej większej wagi. W kolejnym wieku, w roku 1746, przeprowadzono tu reformę, dzięki czemu sytuacja uczelni się poprawiła, ale nie na długo. Dokonano wówczas również modernizacji gmachu Akademii, w stylu późnobarokowym.

Po pierwszym rozbiorze Polski, w roku 1784, jej działalność została zamknięta przez Austriaków. Utworzono tu Liceum Królewskie, przekształcone w Szkołę Wojewódzką im. Zamoyskich, która odznaczała się wysokim poziomem. W 1811 roku szkoła została przeniesiona do Szczebrzeszyna, a budynek zamieniono dla potrzeb wojskowych na koszary. Dokonano wówczas jego przebudowy, zniknęły portale oraz arkady od strony dziedzińca. Dopiero po likwidacji twierdzy, w roku 1866, przywrócono tu szkołę. Do czasu II wojny światowej znajdowało się tu gimnazjum, a po jej zakończeniu liceum ogólnokształcące.

Obecnie mieści się tu I Liceum Ogólnokształcące im. Hetmana Jana Zamoyskiego oraz rektorat Państwowej Wyższej Szkoły Zawodowej.

Obecny budynek dawnej Akademii powstał w latach 1639-48 w stylu wczesnobarokowym dzięki fundacji kanclerza wielkiego koronnego Tomasza Zamoyskiego, według projektu Jana Jaroszewicza i Jana Wolffa. Budynek pierwotnie mieścił sale wykładowe, stancje, mieszkania profesorskie, bibliotekę i drukarnię. W latach 1752–65 na polecenie Jana Jakuba Zamoyskiego gmach przebudowano w stylu późnego baroku i rokoka według projektu Jana Andrzeja Bema. Wtedy też usunięto attyki i nakryto go dachem mansardowym. Elewacje uzyskały ciepłą jasnożółtą kolorystykę z czerwonymi lizenami i płycinami między i podokiennymi. Dzisiejszy skromny wygląd Akademii został jej nadany w I połowie XIX wieku. Skuto wtedy m.in. ozdobne gzymsy, portale, obramienia okienne, dekoracyjny fryz oraz zamurowano arkady na dziedzińcu. Założenie zachowało jednak charakterystyczną formę, o niemal identycznych wymiarach każdego boku, z wewnętrznym dziedzińcem.

Gmach Akademii znajduje się przy ul. Akademickiej. Zamość jest położony 76 km na południowy-wschód od Lublina, przy drodze nr 17 do Tomaszowa Lubelskiego.

Zdjęcia wykonano w sierpniu 2017 roku.

  • Elewacja frontowa

  • Główne wejście

  • Oszkarpowany narożnik