Pierwotny, renesansowy ratusz w Zamościu powstał po 1591 roku. Początkowo, jego frontowa elewacja nie była wysunięta do środka rynku, ale znajdowała się na linii kamienic północnej pierzei rynku, ponadto podobnie jak kamienice posiadał po tej stronie podcienia. Około 1605 roku wieżę, której groziło zawalenie, umocniono dodatkowo solidnymi skarpami.

W latach 1639–51 budowlę przebudowano w stylu manierystycznym, wysuwając ją do środka rynku, dobudowano trzecią kondygnację, ozdobiono attykami, małymi wieżyczkami w narożach oraz różnymi ornamentami. Jego wystrój uzupełniono łagodnymi pilastrami oraz pustymi niszami między oknami obu pięter i na attykach. Ratusz oddzielony został ponadto od kamienic po stronie zachodniej, gdzie powstała tym samym obecna ulica Ratuszowa. Podwyższono również jego wieżę, o kształcie typowym dla takich budynków z okresu renesansu, tj. z czterema bokami w dolnej części oraz ośmioma w górnej. Ratusz pełnił wówczas funkcję nie tylko urzędową, ale także handlową.

W latach 1767-70 przeprowadzono kolejne zmiany w ratuszu. Wybudowano wówczas dzisiejsze wachlarzowe, dwuskrzydłowe schody, prowadzące do głównego wejścia z barokowym portalem na I piętrze. Wieża budowli została wzbogacona większym hełmem oraz zegarem, dodano nowe attyki, a w narożach umieszczono także małe hełmy. W czasie zaborów, w I połowie XIX wieku, po przeniesieniu mieszczących się w nim urzędów i instytucji do nowego budynku w powstałej wówczas Nowej Osadzie, zamojski ratusz wykorzystano głównie na potrzeby wojskowe, co było związane z modernizacją i rozbudową miejskich fortyfikacji. Zmieniono go m.in. na więzienie, szpital i przebudowano podobnie jak wiele innych budynków w ówczesnym Zamościu w stylu klasycystycznym. Dopiero w roku 1866, kiedy podjęto decyzję o nieprzydatności i likwidacji zamojskiej twierdzy, ratusz ponownie stał się siedzibą Rady Miejskiej i innych instytucji.

W okresie międzywojennym przeprowadzono gruntowną rekonstrukcję ratusza, przywracając mu wówczas jego świetniejszy, manierystyczno-barokowy wygląd z XVII wieku. Po II wojnie światowej, podczas której zamojski ratusz nie uległ zniszczeniom, był nadal remontowany. W latach 2005–07, dzięki środkom unijnym, ratusz został objęty kolejnymi pracami remontowymi, szczególnie oficyna, w której od 2011 roku można zwiedzać podziemną trasę turystyczną. Przy wejściu do ratusza, do którego prowadzą wspomniane schody, znajduje się tarcza z herbem miasta – mieści się na niej św. Tomasz Apostoł z tarczą, na której widać trzy włócznie (nad wejściem), druga tarcza z Krzyżem Grunwaldu (po prawej stronie) oraz tablica upamiętniająca wpisanie w 1992 roku zamojskiego Starego Miasta na Listę Światowego Dziedzictwa UNESCO (po lewej stronie). Na schodach, od strony Rynku Wielkiego, nad środkową arkadą, znajduje się kartusz przedstawiający II ordynata, Tomasza Zamoyskiego, który umieszczono tu w roku 1937.

Na wieży ratusza codziennie (w sezonie) o godzinie 12.00 jest odgrywany zamojski hejnał, ale tylko w trzy strony świata – poza zachodnią, ponieważ według legendy założyciel miasta, hetman Jan Zamoyski, zakazał grać trębaczowi w kierunku Krakowa, czyli ówczesnej siedziby króla Zygmunta III Wazy, którego planów hetman nie popierał.

Ratusz znajduje się w centrum Starego Miasta, po stronie zachodniej północnej pierzei Rynku. Zamość jest położony 76 km na południowy-wschód od Lublina, przy drodze nr 17 do Tomaszowa Lubelskiego.

Zdjęcia wykonano w sierpniu 2017 roku.

  • Fasada

  • Kartusz herbowy

  • Widok od zachodu