Pierwotny gród chełmiński, wzniesiony w XI wieku przez Piastów, znajdował się na górze św. Wawrzyńca w obecnej wsi Kałdus. Kolejnym miejscem było przedzamcze zamku Starogród. W 1228 roku Krzyżacy, zająwszy te obszary, wybrali Chełmno na stolicę ziemi chełmińskiej. W latach 1230–50 było ono głównym miastem zakonu i siedzibą I Komturii, a 1236–51 siedzibą diecezji chełmińskiej. 28 grudnia 1233 roku osada, nazwana przez Krzyżaków Culm, otrzymała prawa miejskie. 

Po 1244 roku miasto zostało przeniesione ze Starogrodu na obecne miejsce, z lokacją na surowym korzeniu. Odtąd rozpoczął się rozwój miasta. W 1440 roku miasto było współzałożycielem antykrzyżackiego Związku Pruskiego. Od 1466 roku na mocy II pokoju toruńskiego miasto przeszło ponownie w granice Polski, jako część Prus Królewskich. Od 1473 roku ponownie, reaktywowana, po upadku, w 1692 roku, działała Akademia Chełmińska współpracująca z Akademią Krakowską. W latach 1486–1756 szkoła była filią Uniwersytetu Bolońskiego, który ukończył m.in. Mikołaj Kopernik, absolwent Akademii Chełmińskiej. Na przełomie XVI i XVII wieku miasto należało do dóbr biskupów chełmińskich. W XVIII wieku Chełmno podupadło, w 1772 roku znalazło się w zaborze pruskim po I rozbiorze Polski. Od 1806 roku znalazło się w Księstwie Warszawskim, a 1815 roku w Prusach. W XIX wieku miasto powoli się rozwijało. W tym okresie wybudowano w Chełmnie większość zachowanych kamienic, głównie w obrębie starego miasta oraz w okolicach ulicy Dworcowej. W 1842 roku powstała miejska sieć wodociągowa, a w 1867 roku uruchomiono gazownię miejską. W czasach zaboru niemieckiego, ze względu na strategiczne położenie Chełmna, powstał w mieście stały garnizon wojskowy. 

Do Polski Chełmno powróciło 22 stycznia 1920 roku. W okresie międzywojennym miasto nadal rozwijało się: rozbudowano sieć wodociągową, gruntownie odnowiono kościół farny, założono istniejące do dziś zgromadzenie księży Pallotynów, wybudowano wały przeciwpowodziowe, a także utworzono zalążek miejskiego muzeum. W tym okresie miasto opuściło wielu Niemców oraz większość społeczności żydowskiej. 

Chełmno zostało zajęte przez Niemców bez walki 5 września 1939 roku i rozpoczęła się niemiecka okupacja. W czasie okupacji Niemcy w lesie w pobliskich Klamrach wymordowali polską elitę, a społeczność żydowska Chełmna zniknęła całkowicie. 28 stycznia 1945 roku do niezniszczonego miasta wkroczyły oddziały sowieckie.

Po wojnie w mieście powstało kilka zakładów przemysłowych; najważniejszymi są wciąż istniejące: Fabryka Akcesoriów Meblowych (FAM) oraz zakłady Ursus. Wybudowano także osiedla bloków, które dzięki umiejscowieniu ich na obrzeżach miasta nie zakłóciły zabytkowej panoramy.  W latach 60. i 70. nastąpił szybki rozwój miasta. W 1963 roku zbudowano most na Wiśle, co wpłynęło korzystnie na sytuację komunikacyjną Chełmna.

Chełmno położone jest 31 km na południowy zachód od Grudziądza i 45 km na północ od Torunia.

Chełmno jest bogate w zabytki, zachowało się sześć gotyckich kościołów, prawie nienaruszony średniowieczny układ urbanistyczny, pochodzący prawdopodobnie z czasu drugiej lokacji (po 1251 r.) oraz prawie cały obwód murów miejskich, renesansowy ratusz, a także wiele kamienic, z których najstarsze sięgają XIII wieku. 

Pierwotnie gotycki Ratusz w Chełmnie został wzniesiony pod koniec XIII wieku. Była to niewielka, dwukondygnacyjna budowla z wolnostojącą czworoboczną wieżą. Mieściła się w nim waga miejska, sala obrad rajców i reprezentacyjna sala na piętrze.

W latach 1567-72 ratusz został gruntownie rozbudowany w duchu renesansu. W latach 1584-96 dobudowano wieżę, którą w 1721 roku nakryto barokowym hełmem. Po przebudowie w ratuszu znalazły się: więzienie, sala sądowa, sklep i waga miejska. Ostatnią dużą rozbudowę przeprowadzono w okresie 1884-87, kiedy to wg. projektu T.W. Hermanna nadbudowano drugie piętro budynku. Po II wojnie światowej ratusz był restaurowany w latach 1956-59, oraz w latach 70-tych XX wieku. W roku 1983 w będący jednym z najcenniejszych zabytków polskiego renesansu budynek stał się siedzibą Muzeum Ziemi Chełmińskiej.

Obecnie jest to trzykondygnacyjna budowla, założona na planie prostokąta. Wszystkie ściany charakteryzują się nierównymi podziałami na wszystkich kondygnacjach, na fasadzie budynku są cztery portale, posiadające flankujące kolumny, podtrzymujące trójkątne naczółki. Główny portal jest zwieńczony reliefem z kartuszem, a pomiędzy górnymi kondygnacjami znajduje się rustykowana opaska. Okna pierwszego piętra są rozmieszczone nieregularnie i zwieńczone dużymi naczółkami w kształcie oślich grzbietów lub trójkątów. W szczycie północnym umiejscowiona jest arkada z bogato zdobionym kartuszem, wykonanym w stiuku. Na wysokości drugiego piętra znajduje się bogato zdobiona attyka z prostokątnymi oknami, przedzielonymi kolumienkami. Ponad boniowanym fryzem znajduje się rząd ozdób w postaci sterczyn, szczycików i wolut ujętych w narożne wieżyczki. Z centrum dachu wyrasta czworoboczna wieża, ze ścianami zdobionymi boniowaniem, posiadająca zegar wykonany po 1589 roku przez zegarmistrza toruńskiego, G. Wilhelma i nakryta tarasem widokowym z kamienną balustradą. Wieżę wieńczy ośmioboczny barokowy hełm z podwójnym prześwitem. Na zachodniej ścianie umieszczona jest dawna miara wzorcowa dla całego państwa krzyżackiego tzw. pręt chełmiński długości 432,5 cm. Wewnątrz jest kilka reprezentacyjnych sal, bogato zdobionych sztukateriami i freskami. Od 1983 roku w budynku znajduje się Muzeum Ziemi Chełmińskiej i Chełmińska Informacja Turystyczna.

Ratusz jest usytuowany w centrum miasta, w zachodniej części rozległego rynku. 

Zdjęcia wykonano w sierpniu 2014 roku.

  • Główne wejście

  • Wnętrze ratusza

  • Ratusz i Rynek

Nowe zdjęcia wykonano w czerwcu 2026 roku.

  • Kamienice w rynku

  • Gotycko-renesansowa kamienica Cywińskich

  • Gotycko-renesansowa kamienica Cywińskich

  • Portal wejściowy

Wczesnogotycki kościół Wniebowzięcia NMP w Chełmnie, zwany potocznie „Farą„, wzniesiono prawdopodobnie w latach 1280-1320. Świątynię budowano w dwóch etapach. Najpierw postawiono prezbiterium i północną nawę boczną (pierwotnie niższą). Później ukończono budowę całego korpusu nawowego wraz z wieżą północną. Wieżę południową pozostawiono niedokończoną. W wiekach następnych nie dokonano większych przebudów, które by zakłóciły gotycki charakter świątyni i wrażenie stylistycznej jednolitości. Jedynie w 1560 roku dobudowano kaplicę Matki Boskiej Bolesnej Chełmińskiej z fundacji kasztelana chełmińskiego Jana Niemojewskiego i jego żony Katarzyny Kostczanki, herbu Dąbrowa (dawna kaplica grobowa Niemojewskich), a w końcu XVII wieku kaplicę Bożego Ciała oraz w 1706 roku kruchtę południową. Częściowe odnowienie kościoła nastąpiło w latach 165960. Powstał wówczas barokowy wystrój kaplicy Bożego Ciała. Nad prezbiterium dobudowano sygnaturkę. W końcu XIX wieku przeprowadzono natomiast poważne prace naprawcze nadszarpniętych zębem czasu murów, w szczególności w obrębie najwyższej kondygnacji wieży północnej, uszkodzonej w 1724 roku. W 2002 roku w sposób kompleksowy została odnowiona kruchta północna, a w latach 200304 kaplica i ołtarz Matki Bożej Bolesnej. 

Obecna świątynia to trójnawowa hala z wydzielonym, prostokątnym prezbiterium. Zachodnia fasada była zaplanowana jako symetryczna dwu wieżowa, ale wieża południowa pozostała niedokończona. Nawy boczne przykryte są poprzecznymi dachami dwuspadowymi, które tworzą charakterystyczne trójkątne szczyty widoczne w elewacjach bocznych. Do wnętrza prowadzi m.in. portal główny o ornamentyce roślinnej i figuralnej. Wnętrze nakryte sklepieniami krzyżowo-żebrowymi, w części wieżowej gwiaździstymi. Z wyposażenia największą uwagę, poza ołtarzem i relikwiami św. Walentego, zwraca świecznik w kształcie głowy jelenia z XVII wieku, który stanowi osobliwy wilgotnościomierz, gotycka chrzcielnica z poł. XIII wieku, płyta nagrobna Lamberta Longusa zm. w 1319 roku, fragmenty polichromii gotyckich z XV wieku, gotyckie rzeźby naturalnej wielkości 11 apostołów z pierwszej poł. XIV wieku na konsolach filarów międzynawowych. W kaplicy na przedłużeniu bocznej nawy północnej znajduje się sanktuarium MB Bolesnej (tzw. Chełmińskiej), z obrazem koronowanym w 1754 roku. W antependium i predelli ołtarza tej kaplicy znajduje się zespół srebrnych plakietek wotywnych z XVII-XVIII wieku. Zwraca też uwagę snycerski wystrój kaplicy Bożego Ciała (Najśw. Sakramentu), dzieło elbląskie z lat 1685-95.

Kościół Wniebowzięcia NMP jest usytuowany na południe od Rynku.

Zdjęcia wykonano w sierpniu 2014 roku.

  • Widok od Rynku

  • Ołtarz główny

  • Schody na wieżę

  • Widok z wieży

Nowe zdjęcia wykonano w czerwcu 2026 roku.

  • Główne wejście

  • Ołtarz główny

Gotycki kościół śś. Piotra i Pawła w Chełmnie zaczęto wznosić od prezbiterium w 4 ćwierci XIII wieku, chociaż w obrębie zabudowy istnieją wcześniejsze fragmenty budowli późnoromańskiej z lat ok. 1240-50. Budowniczymi założenia byli dominikanie, którzy przybyli do miasta prawdopodobnie już w 1233 roku.

W pierwszej połowie XIV wieku zbudowano korpus, najpierw w postaci niesymetrycznej dwunawowej hali o sześciu przęsłach; w trzeciej ćwierci XIV wieku dobudowano trzecią bardzo wąską nawę północną, z tego czasu pochodzi również szczyt zachodni. W drugiej połowie XVII wieku wnętrze korpusu całkowicie przebudowano ze zmianą programu przestrzennego na czteroprzęsłową bazylikę i założeniem nowych sklepień. W 1829 roku dokonano kasaty klasztoru, i odtąd do 1945 roku kościół użytkowany był przez protestantów. Po pożarze budynku klasztornego rozebrano go w 1830 roku. Z końca XIX wieku pochodzą przybudówki – kruchta zachodnia i zakrystia od północy.

Ceglana budowla z zewnątrz zachowała cechy gotyckie, wnętrze korpusu jest zbarokizowane. Zachowane w pierwotnej postaci prezbiterium jest trójprzęsłowe, zamknięte od wschodu pięcioma bokami ośmioboku, sklepione krzyżowo-żebrowo, w przęśle środkowym gwiazdą czteroramienną. Od zewnątrz jest opięte uskokowymi skarpami, przez ich gęste ustawienie wzmacniającymi wertykalizm budowli. Wyróżnia się również zachodni szczyt korpusu, dzielony gęsto ustawionymi pod kątem lizenami przechodzącymi w pinakle. Dawne bogate, późnobarokowe i rokokowe wyposażenie wnętrza zostało w większości usunięte po przejęciu kościoła przez ewangelików. Na miejscu zachowało się tylko kilka elementów: późnobarokowy ołtarz główny, wzorowany na ołtarzu kościoła NMP w Toruniu, drewniane rokokowe stalle w prezbiterium, przy filarze w nawie głównej rokokowa ambona, na której baldachimie umieszczono cztery putta przedstawiające personifikacje kontynentów. W posadzce prezbiterium znajduje się gotycka płyta nagrobna Heidenreicha, pierwszego biskupa chełmińskiego. Fasada kościoła stanowiła pierwowzór fasady katedry warszawskiej.

Kościół jest położony w północno-wschodniej części starego miasta, w bloku ograniczonym ulicami Wodną i Kościelną oraz murami miejskimi.

Zdjęcia wykonano w sierpniu 2014 roku.

 

  • Fasada kościoła

  • Średniowieczne freski

Obecnie kościół pełni funkcje muzealne.

Nowe zdjęcia wykonano w czerwcu 2026 roku.

  • Fasada kościoła

  • Ołtarz główny

  • Średniowieczne freski

  • Dawna plebania

Gotycki kościół Ducha Świętego zbudowano w latach 128090. Świątynia przez sześć pierwszych wieków swego istnienia, była kościołem szpitalnym. Po raz pierwszy szpital wzmiankowany był dopiero w 1311 roku, jednak metryka szpitala i kościoła jest z pewnością o wiele starsza, o czym świadczy wendyjski wątek ceglany zastosowany w trakcie budowy, a charakterystyczny dla XIII wieku.

Jest to prostokątna budowla o długości 30 metrów i szerokości 9,1 metra, salowa, poprzedzona od zachodu kwadratową, pięciokondygnacyjną wieżą na osi, mieszczącą w przyziemiu ostrołukowy otwór wejściowy. Nad wejściem usytuowano wysokie rozglifione okno. Pozostałe kondygnacje wieży są trójosiowe, z biforyjnymi oknami pośrodku i blendami po bokach. Korpus przykryty dachem dwuspadowym, wewnątrz sklepiony drewnianą kolebką. Ostrołukowe okna w elewacji północnej są rozmieszczone regularnie a w elewacji południowej zgrupowane w części wschodniej. W elewacji południowej znajduje się również zamurowany ostrołukowy, uskokowy portal . Elewacja wschodnia przepruta jednym wysokim oknem, po jego bokach widać pary ostrołukowych blend. Górna część szczytu trójkątnego oddzielona jest podwójnym fryzem z ukośnie ułożonych cegieł, powyżej ostrołukowa blenda z wpisaną trójką mniejszych blend. We wnętrzu kościoła jest wiele malowideł gotyckich. Starsze, z XIV wieku, przedstawiają niezidentyfikowaną postać męską, prawdopodobnie św. Krzysztofa, nieco późniejsze, z XV wieku, obrazują sceny Nawiedzenia oraz Ostatniej Wieczerzy, a także św. Marię Magdalenę unoszoną przez anioły.

W 1694 roku kościół został objęty przez sprowadzone do Chełmna siostry Miłosierdzia, które przystosowały dawny szpital-przytułek na klasztor. W 1828 roku wraz z rozebraniem starych zabudowań szpitalnych, również kościół Ducha Świętego przestał służyć celom liturgicznym. Był zamieniony m.in. na skład wojskowy. Funkcji liturgicznej został przywrócony dopiero po zakończeniu prac remontowych, tuż przed wybuchem II wojny światowej. Kolejnego, gruntownego remontu doczekał się w 1993 roku, kiedy to położono nowy dach i wymieniono strop. Od 2003 roku swoją ekspozycję urządzili w kościele rycerze z Chorągwi Ziemi Chełmińskiej.

Kościół znajduje się przy ul. Toruńskiej.

Zdjęcia wykonano w styczniu 2007 i w sierpniu 2014 roku.

Nowe zdjęcia wykonano w czerwcu 2026 roku.

Od początku istnienia miasta istniała w miejscu obecnego klasztoru rezydencja krzyżacka, po której do dziś zachowała się tzw. Baszta Mestwina. Prawdopodobnie jeszcze przed 1266 roku sprowadzono tutaj cysterki, którym miasto rok później przekazało 4 parcele budowlane przy drewnianych jeszcze wtedy umocnieniach miejskich wraz z bramą miejską (Merseburską). W XV wieku cysterki zmieniły reguły zakonne na benedyktyńskie, gdzie jedną z przełożonych była siostra Mikołaja Kopernika – Barbara. Od 1579 roku przełożoną klasztoru była Magdalena Mortęska, która założyła tu szkołę żeńską, jedną z najbardziej znanych i postępowych w Polsce, także bibliotekę klasztorną – klasztor stał się wówczas ostoją polskości i ośrodkiem kultury. W 1821 roku władze pruskie dokonały kasaty zakonu, a wkrótce, w 1825 roku klasztor objęły siostry Miłosierdzia, które są tu do dziś. Do dziś zachowały się budynki klasztorne położone wzdłuż północnego muru obronnego. W skład zachowanego północnego skrzydła klasztornego włączono tzw. Wieżę Mestwina, pozostałość nieukończonej siedziby krzyżackiej z 3 ćwierci XIII wieku. Skrzydła wschodnie i zachodnie uległy silniejszym przekształceniom. W XVII wieku klasztor został gruntownie przebudowany. W XIX wieku, obok przebudowy wielu partii na potrzeby nowego zgromadzenia, na miejscu starszego wzniesiono wzdłuż ulicy neogotyckie skrzydło południowe z charakterystyczną wysoką wieżą (1897-99).

Z całego zespołu klasztornego na specjalną uwagę zasługuje gotycki kościół św. Janów (Chrzciciela i Ewangelisty) z pierwszej połowy XIV wieku. Po kościele farnym jest on najcenniejszym zabytkiem Chełmna. Jest to jednonawowa budowla ceglana, 4-przęsłową, z prezbiterium pięciobocznym trójbocznie zamkniętym. Kościół jest oszkarpowany, od zachodu wznosi się wysoki szczyt, zwieńczony wieżyczką z początku XVII wieku. W 1595 roku do prezbiterium dobudowano od północy kaplicę grobową zakonnic, a od południa kaplicę św. Michała. Do wnętrza z dziedzińca prowadzi manierystyczny, bogato zdobiony portal piaskowcowy z 1619 roku. Wnętrze jest bogato wyposażone głównie z okresu działalności Mortęskiej, a uwagę zwraca wsparta na rzędzie filarów wydatna empora – chór dla zakonnic – powodująca, że wnętrze w części nawowej jest dwupiętrowe. Przypuszcza się, że budowę części dolnej zakończono w latach ok. 1310-20, części górnej ok. 1330-40. W prezbiterium znajduje się wysokiej klasy ołtarz główny o bogatej konstrukcji z przełomu XVI i XVII wieku.

Klasztor i kościół znajdują się w północno-zachodnim narożniku Starego Miasta, na skraju wysokiej skarpy pradoliny Wisły

Zdjęcia wykonano w sierpniu 2014 roku.

  • Klasztor

  • Gotycki portal

  • Kaplica w dawnej Bramie Merseburskiej

  • Baszta Mestwina - dawna baszta zamkowa

Nowe zdjęcia wykonano w czerwcu 2026 roku.

  • Klasztor

  • Dziedziniec

  • Kościół śś. Janów - Chrzciciela i Ewangelisty

  • Portal wejściowy

  • Ołtarz główny

  • Brązowa płyta nagrobna

  • Ogrody klasztorne

  • Dziedziniec gospodarczy

  • Brama na dziedziniec gospodarczy

Gotycki kościół pw. św. Jakuba i św. Mikołaja w Chełmnie (dawny kościół franciszkański) rozpoczęto budować na miejscu poprzedniego po 1326 roku, kiedy to wzniesiono prezbiterium. Korpus zaczęto budować w trzeciej ćwierci XIII wieku, a ukończono w pierwszej ćwierci XIV wieku. W trzeciej ćwierci XIV wieku sklepiono wnętrza.

Jest to trójnawowa, trójprzęsłowa budowla w układzie pseudobazylikowym o wąskich nawach bocznych, ze sklepieniami gwiaździstymi (w nawie głównej ośmio-, w bocznych czteroramiennymi). Prostokątne, trójprzęsłowe prezbiterium ma sklepienie krzyżowo-żebrowe. Przy zetknięciu prezbiterium z korpusem, od południa przylega do kościoła smukła wieża, do wysokości korony murów kościoła czworoboczna, wyżej ośmioboczna. Od północy do kościoła przylegały niezachowane zabudowania klasztorne.

W 1806 roku nastąpiła kasata klasztoru. Bogate niegdyś wyposażenie wnętrza zostało przeniesione do innych kościołów (m.in. do Kijewa i Lisewa), rozebrano budynki klasztorne i zburzono barokową kaplicę z 1751 roku. W latach 1822-28, kościół był przejściowo pod opieką Sióstr Miłosierdzia, które następnie przeniosły się do dawnego zespołu klasztornego pobenedyktyńskiego. Przez kolejne lata kościół stał opuszczony aż do 1866 roku kiedy to stał się świątynią szkolną chełmińskiego gimnazjum, wybudowanego w miejscu rozebranego klasztoru. Wtedy to przeprowadzono pierwsze prace restauracyjne.

W latach 1908-10 przeprowadzono generalny remont który w czasie którego kościół zyskał zachowane do dziś wyposażenie wnętrz, główny ołtarz, ambonę, ławki, organy a sklepienia i ściany pokryto widocznymi do dziś dekoracjami. We wschodnim oknie prezbiterium znajduje się neogotycki witraż, ufundowany w 1867 roku przez Wojciecha Łożyńskiego, dyrektora gimnazjum. Najcenniejszym elementem architektonicznym świątyni są gotyckie zworniki znajdujące się na sklepieniu. Obecnie jest to kościół filialny w parafii Wniebowzięcia NMP.

Kościół pw. św. Jakuba i św. Mikołaja jest położony w zachodniej części starego miasta, między ulicami Biskupią, Franciszkańską, Dominikańską i Klasztorną.

Zdjęcia wykonano w sierpniu 2014 roku.

  • Portal wejściowy

Nowe zdjęcia wykonano w czerwcu 2026 roku.

Brama Grudziądzka w Chełmnie powstała ok. 1609 roku w wyniku przebudowy i rozbudowy starszej bramy gotyckiej z XIII-XIV wieku.  Pierwotnie brama ta istniała jako wieża, do której po obu stronach przylegały mury obronne (w jej bocznych ścianach widać jeszcze ślady przejść na ganki strażnicze). Przed bramą znajdował się głęboki rów, a wjazd umożliwiał zwodzony most. Tutaj kiedyś mieściło się więzienie miejskie.

W 1694 roku w miejsce przybudówki i mostu zwodzonego dobudowano od zewnętrznej strony renesansową kaplicę, którą otynkowano. Wieńczy ją manierystyczny szczyt z ok. 1620 roku z warsztatu niderlandzko-gdańskiego. Brama wzniesiona pa rzucie prostokąta mieści w przyziemiu przejazd o półkolistej arkadzie. Na fasadzie kaplicy, w niszy znajduje się otoczona kultem rzeźba Matki Boskiej Chełmińskiej (rekonstrukcja oryginału z XVII-XVIII wieku zniszczonego hitlerowców). Pierwotnie w kaplicy bramnej znajdował się cudowny obraz Matki Boskiej Chełmińskiej (Pieta Chełmińska), do którego odbywały się pielgrzymki. W 1649 roku przeniesiono go do kościoła farnego.

Znajdująca się u wylotu ulicy Grudziądzkiej Brama Grudziądzka (popularnie zwana Bramką, dawniej Grubieńska) była główną bramą wjazdową do miasta, dziś jest jedyną zachowaną bramą miejską. 

Zdjęcia wykonano w sierpniu 2014 roku.

  • Widok od miasta

  • Figura Matki Boskiej

Nowe zdjęcia wykonano w czerwcu 2026 roku.

  • Widok od miasta

Mury obronne Chełmna zachowały się niemal w pełnym obwodzie. Wprawdzie zbudowano tutaj tylko pojedynczą linię murów, bez międzymurza i fosy (fosa istniała jedynie od strony wschodniej i zachodniej), to jednak sama lokalizacja miasta na wzniesieniu podnosiła walor obronny. Mury zaczęto wznosić w 2 połowie XIII wieku, a w 1563 roku podwyższono je zamurowując blanki, na co miasto musiało uzyskać specjalną zgodę króla Zygmunta Augusta – ślady tej przebudowy widoczne są do dzisiaj szczególnie na odcinku murów przylegającego do cmentarza parafialnego.

Pierwotnie znajdowało się w nich siedem bram wjazdowych, z których ocalały dwie – Grudziądzka i Merseburska, zachowały się także 23 baszty, z których najbardziej interesujące są: Prochowa (przy ul, 22 Stycznia – obecnie dział archeologiczny Muzeum Ziemi Chełmińskiej), Mestwina (przy ul. Klasztornej – jeszcze w średniowieczu włączona do kompleksu klasztornego, wtedy Benedyktynek obecnie sióstr Miłosierdzia), Dominikańska (przy ul. Kościelnej – obecnie Klub Seniora) i Panieńska (przy al. 3 Maja – obecnie siedziba Zastępu Rycerskiego z Chełmna).

W latach 1860-70 rozebrano dwa krótkie odcinki muru wzdłuż obecnej ulicy Stare Planty i części ulicy Podmurnej oraz pięć spośród siedmiu bram, zasypano także część fosy miejskiej, z wyjątkiem odcinka na którym utworzono Nowe Planty. Od końca XIX wieku mury wielokrotnie remontowano, łatając ubytki i budując ceglane podpory. W trakcie remontu w latach 2014-15, wzdłuż chełmińskich murów zainstalowano oświetlenie, zbudowano ścieżkę spacerową, a w dwóch otwartych basztach urządzono wieże widokowe.

Zdjęcia wykonano w styczniu 2007 i w sierpniu 2014 roku.

  • Baszta Prochowa

  • Baszta Panieńska

  • Brama Merseburska

  • Brama Grudziądzka

Nowe zdjęcia wykonano w czerwcu 2026 roku.

  • Baszta Prochowa

  • Baszta Panieńska

Kościół Matki Bożej Częstochowskiej został wzniesiony w stylu neoromańskim w latach 1874-75. Świątynia przeznaczona była dla wojsk stacjonujących w garnizonie pruskim. Po odzyskaniu przez Polskę niepodległości budowla zaczęła pełnić funkcję kościoła garnizonowego dla stacjonującego w mieście wojska polskiego, którą to rolę pełni do dziś.

Budowla jest murowana z cegły, posiada jedną nawę z krótkim prezbiterium oraz wieżę nad wejściem, która jest zwieńczona trójkątnymi szczycikami. Obecne wyposażenie powstało głównie w XX wieku. Na ścianach są umieszczone liczne tablice pamiątkowe poświęcone różnym formacjom wojskowym stacjonującym w Chełmnie.

Kościół znajduje się przy al. 3 Maja 36.

Zdjęcia wykonano w czerwcu 2026 roku.

Zachowany budynek Akademii Chełmińskiej pochodzi z okresu baroku, ale nie ma widocznych cech stylowych. Był wielokrotnie przebudowywany, a w pierwszej połowie XIX wieku nawet obniżony o jedną kondygnację. Jest to piętrowa budowla z użytkowym poddaszem, wzniesiona na planie prostokąta, nakryta dwuspadowym dachem.

Akademia powołana została w 1386 roku staraniem Krzyżaków, na podstawie przywileju papieża Urbana VI jako filia Akademii Bolońskiej. Jednak z braku funduszów nie podjęła działalności. Nowy akt fundacyjny wydał w 1434 roku cesarz Zygmunt Luksemburski, jednak dopiero w 1473 roku roku uczelnia rozpoczęła działalność i to nie jako uniwersytet, lecz jako schola particularis (szkoła średnia), prowadzona przez Braci Wspólnego Życia sprowadzonych do Chełmna z Niderlandów (miasto było zbyt słabe ekonomicznie, aby udźwignąć ciężar utrzymania uniwersytetu). Akademia została zamknięta w 1539 roku. W 1554 roku utworzono gimnazjum protestanckie. Jednak spory wyznaniowe i brak funduszów miasta przyczyniły się do jego upadku. W 1692 roku powstało gimnazjum akademickie liczące siedem klas. Jego prowadzeniem zajęli się misjonarze św. Wincentego à Paulo. Uczelnia nawiązała współpracę z Akademią Krakowską. Od 1756 roku funkcjonowały tu dwa kursy uniwersyteckie: filozofia i prawo. W 1779 roku nastąpiło wymuszone przez władze pruskie (po I rozbiorze), zerwanie kontaktów z Akademia Krakowską, co spowodowało upadek Akademii Chełmińskiej. W 1818 roku w miejsce Akademii powstało pruskie gimnazjum, w którym językami wykładowymi był polski i niemiecki.

Budynek Akademii Chełmińskiej znajduje się przy ulicy Szkolnej 6.

Zdjęcia wykonano w sierpniu 2014 roku.

Murowany zamek w Chełmie został zbudowany przez Krzyżaków wkrótce po lokacji miasta w 1233 roku przez wielkiego mistrza Hermana von Salza. Warownię wzniesiono w północno-zachodnim narożniku miasta na prawym brzegu Wisły, na skraju stromej nadrzecznej skarpy. Nie jest znana forma i wielkość tej warowni, z której do dziś zachowała się jedynie tzw. „baszta Mestwina” .

Prawdopodobnie nigdy nie ukończona warownia składała się z domu konwentu i dwóch flankujących go wież mieszkalnych. Od miasta oddzielona była murem i fosą. Pomimo swej odrębności była jednak ściśle powiązana z fortyfikacjami miejskimi. Od roku 1233 zamek stanowił siedzibę mistrzów krajowych. W praktyce więc do czasu przeniesienia się wielkiego mistrza do Malborka był stolicą Zakonu.

 

 

 

 

  • Baszta z lewej

  • Klasztor na którego terenie stoi baszta

Pozostałe zdjęcia miasta wykonano w czerwcu 2026 roku.

  • Urząd Miejski

  • Obelisk upamiętniający 66 Kaszubski Pułk Piechoty

  • Kamienica przy ul. Dominikańskiej

  • Domek przy ul. Dominikańskiej

  • Kamienica przy ul. Dominikańskiej

  • Róg Dominikańskiej i Rynkowej

  • Kamienice przy ul. Dominikańskiej

  • Kamienice przy ul. Grudziądzkiej

  • Kamienice przy ul. Grudziądzkiej

  • Kamienice przy ul. Grudziądzkiej