Lokacja Brzegu nastąpiła na mocy wydanego pomiędzy 1246 a 1248 rokiem, a potwierdzonego w 1250 roku, prawa lokacyjnego. Dokument lokacyjny wystawiony przez księcia wrocławskiego Henryka III wyznaczył teren lokacji, po dziś dzień czytelny w układzie starówki. Na przełomie XIII i XIV wieku w mieście osiedliły się zgromadzenia zakonne (m.in. franciszkanie, dominikanie, antonici, joannici). Zgromadzenia te wzniosły w mieście swoje kościoły i klasztory. Po podziale w 1311 roku księstwa wrocławskiego, Brzeg został stolicą najmniejszego spośród trzech nowopowstałych księstw: wrocławskiego, legnickiego i brzeskiego. Okres świetności Brzegu nierozerwalnie związany był z panowaniem w księstwie legnicko-brzeskiej linii Piastów – pierwszej polskiej dynastii królewskiej. Jako pierwszy książę Bolesław III, syn księcia wrocławskiego Henryka V, połączył księstwo brzeskie z legnickim i tytułował się w 1312 roku Panem Legnicy i Brzegu. Oba księstwa wielokrotnie jeszcze łączono i rozdzielano. W 1329 roku Bolesław III stał się lennikiem czeskim, a w 1342 roku uczynił Brzeg swoją stałą rezydencją. W II połowie XIV wieku największy mecenat budowlany i kulturalny sprawował książę Ludwik I. Książę rozbudował zamek książęcy, obok którego ufundował, obdarowaną bogatym księgozbiorem kolegiatę św. Jadwigi. Najcenniejszą pozycją księgozbioru była iluminowana „Legenda o św. Jadwidze” (tzw. Kodeks Lubiński).

Ludwik I wspierał finansowo przebudowę kościoła św. Mikołaja. Po pożarze w 1380 roku przebudowano też ratusz miejski. W 1390 roku Ludwik I przeprowadził pierwsze odnotowane na ziemiach polskich badania archeologiczne w dawnym grodzisku kasztelańskim w Ryczynie pod Brzegiem. W latach 1428–32 Brzeg niszczyli husyci. Liczne klęski żywiołowe niejednokrotnie nawiedzały miasto. Dla przykładu w 1443 roku podczas trzęsienia ziemi runęły sklepienia kościoła św. Mikołaja. W okresie największego rozrostu terytorialnego księstwo brzeskie obejmowało swym zasięgiem Lubin, Chojnów, Oławę, Kluczbork, Byczynę, Wołczyn oraz Niemczę i Strzelin (po 1427 roku). Od połowy XV wieku terytorium księstwa zaczyna się stopniowo zmniejszać. W II połowie XV wieku miasto przeżywa okres zapaści ekonomicznej. W XVI wieku, za rządów Jerzego I, Brzeg odzyskuje utraconą rangę stolicy księstwa legnicko-brzeskiego. Rozkwit architektury i kultury miasta przynoszą rządy jego następców – Fryderyka II i Jerzego II.

Książę Fryderyk wprowadził w mieście i księstwie luteranizm. Za jego panowania miasto opuścili franciszkanie i dominikanie. Fryderyk II rozpoczął renesansową przebudowę zamku. Wobec zagrożenia najazdem tureckim, książę postanowił przebudować fortyfikacje miejskie. Podczas prac fortyfikacyjnych zburzono najstarszy, znany z przekazów źródłowych, romański kościół Najświętszej Marii Panny. W 1545 roku rozebrano kościół i klasztor dominikanów. Prace budowlane kontynuował książę Jerzy II. Jego najznakomitszym dziełem była renesansowa przebudowa zamku, przy której pracowali architekci włoscy. Oni też, po pożarze w 1569 roku, gruntownie przebudowali ratusz miejski. Książę popierał kulturę i naukę, czemu miało służyć ufundowanie Gymnasium Illustre Bregense, nazwane później Gimnazjum Piastowskim. Po 1582 roku kościół franciszkanów przebudowano na arsenał.

W XVI wieku Brzeg był prężnym ośrodkiem handlowym. To tu spędzano na sławne targi bydło z kresów Rzeczpospolitej i sprzedawano je kupcom z całych Niemiec. Podczas wojny trzydziestoletniej, dzięki rozbudowanym w XVI wieku fortyfikacjom, Brzeg nie został zdobyty przez oblegające go wojska szwedzkie. Wojna odbiła się jednak niekorzystnie na sytuacji księstwa i miasta.

W 1675 roku umiera Jerzy IV Wilhelm – ostatni męski przedstawiciel dynastii piastowskiej. Miasto i księstwo wchodzą wówczas w skład monarchii habsburskiej. Rządy habsburskie przynoszą ze sobą próby rekatolizacji. W miejsce usuniętych w XVI wieku zakonów zostają sprowadzeni do Brzegu jezuici i kapucyni, którzy wznieśli w mieście swoje klasztory i kościoły. W 1741 roku Brzeg zostaje dotkliwie zniszczony podczas oblężenia przez wojska króla pruskiego Fryderyka II Wielkiego.

Rok później wraz z całym Śląskiem dostaje się pod panowanie pruskie. Brzeg staje się miastem powiatowym z garnizonem wojskowym. W 1748 roku w Brzegu wybudowano pierwszą na całej długości Odry, śluzę rzeczną. Rozbudowano też fortyfikacje. Po zajęciu miasta przez wojska napoleońskie w 1807 roku nakazano zniszczyć istniejące fortyfikacje. W ich miejscu powstały promenady, parki i planty. Już w 1842 roku do miasta dotarła kolej. W połowie XIX wieku Brzeg schodzi do roli ośrodka miejskiego o znaczeniu lokalnym. Sytuacja ta trwała do lat 70-tych XIX wieku.

Przełom XIX i XX wieku to czas rozbudowy miasta. W roku 1907 Brzeg został wyłączony z powiatu i otrzymał wyższą rangę miasta wydzielonego. W latach 20-tych XX wieku pogarsza się sytuacja ekonomiczna miasta, do czasu ponownego zlokalizowania w nim garnizonu wojskowego i wykorzystania, wybudowanego w 1916 roku, lotniska wojskowego.

Druga wojna światowa przyniosła miastu najdotkliwsze w jego historii zniszczenia oraz zmianę przynależności państwowej. Walki o miasto rozpoczęły się 23 stycznia 1945 roku. 6 lutego Brzeg został zajęty przez Armię Czerwoną. Stare miasto z szeregiem cennych zabytków legło w gruzach, ogółem zburzeniu uległo 70% substancji miejskiej. Po wyparciu oddziałów niemieckich miasto zostało przejęte przez polską administrację.

Wówczas w Brzegu i okolicy została osiedlona między innymi część polskich przesiedleńców z Kresów Wschodnich. Odbudowie ze zniszczeń towarzyszyła rozbudowa przemysłu, głównie spożywczego i elektromaszynowego. Do 1950 roku Brzeg znajdował się w województwie wrocławskim, a po przeprowadzonej wówczas reformie administracji, wszedł w skład województwa opolskiego. W okresie obchodów milenium chrztu Polski doszło w mieście do tzw. „wypadków brzeskich” – w maju 1966 roku Milicja Obywatelska usunęła, pomimo sprzeciwu mieszkańców, duchownych z domu parafialnego przy pl. Zamkowym. Sprzeciw mieszkańców miasta wywołał wobec nich represje ze strony służby bezpieczeństwa.

Brzeg jest położony w zachodniej części województwa opolskiego nad Odrą, około 47 km na północny-zachód od Opola.

Miasto mino zniszczeń w czasie II wojny światowej posiada wiele obiektów zabytkowych.

Renesansowy zamek Piastów Śląskich z XIII-XVI wieku, zwany Śląskim Wawelem (osobny artykuł).

Zdjęcia wykonano w lipcu 2026 roku.

  • Brama wjazdowa

  • Książę Jerzy II i jego małżonka, Barbara,

  • Dziedziniec

  • Trumny książęce

Gotycka bazylika św. Mikołaja zbudowana została w latach 1370–1417 za czasów rządów księcia Ludwika I. Świątynia zaliczana jest do największych tego typu budowli gotyckich na Śląsku. Kościół wybudowano w miejscu starszej, murowanej budowli, którą wymienia się w źródłach w 1279 roku. Budowla została sfinansowana przez mieszczan i księcia. Rajcy miasta zamówili projekt u mistrza wrocławskiego Gunthera, który powtórzył schemat wrocławskich kościołów: św. Marii Magdaleny oraz św. Elżbiety.

W 1523 roku w Brzegu zwyciężyła reformacja. Książę Fryderyk II wprowadził w księstwie, jako obowiązujące, wyznanie luterańskie. Już w 1525 roku kościół przejęli protestanci. Pierwotnie kościół był otoczony cmentarzem, na którym urządzano pochówki do roku 1775, gdy Fryderyk II całkowicie zakazał pochówków na terenie miast i w kościołach. 10 listopada 1905 roku przed kościołem odsłonięto pomnik Marcina Lutra. Został on usunięty wkrótce po zakończeniu II wojny światowej. Rolę świątyni protestanckiej kościół pełnił aż do 1945 roku.

Podczas zdobywania miasta na przełomie stycznia i lutego 1945 roku świątynia doszczętnie spłonęła, a następnie przez 13 lat niszczała pozostawiona bez opieki. W 1958 roku z inicjatywy księdza Kazimierza Makarskiego rozpoczęto odbudowę kościoła według wzorów z 1370 roku. W czasie remontu odkryto w zakrystii późnogotyckie freski ścienne. Kościół jest trzynawową bazyliką z wydłużonym korpusem pozbawionym podziału na chór i partie nawy. Strzelistość nawy głównej z gwiaździstym sklepieniem i wysmukłymi oknami skontrastowano z niskimi, szerokimi i ciemnymi nawami bocznymi. Nawę główną od bocznych oddzielono prostymi filarami i linearnymi przęsłami, nie ograniczającymi przestrzeni wnętrza.

Kościół posiadał bogaty wystrój rzeźbiony w drzewie oraz witraże. Do dzisiaj zachowały się tylko fragmenty dawnego wystroju. Drewniane części spłonęły podczas II wojny światowej, a szczątki wyposażenia znajdują się w Muzeum Narodowym we Wrocławiu oraz w Muzeum Piastów Śląskich w Brzegu. Natomiast dwie kwatery oryginalnych witraży znajdują się w Muzeum Narodowym w Poznaniu. W ściany i filary kościoła wmurowywano kamienne i drewniane epitafia bogatych mieszczan brzeskich. Pod koniec XIX wieku nadbudowano wieże kościoła.

Kościół znajduje się około 200 metrów na południe od ratusza przy Placu Kościelnym.

Zdjęcia wykonano w lipcu 2026 roku.

  • Fasada kościoła

  • Boczna kruchta

  • Epitafia

  • Nawa główna

  • Prezbiterium

  • Ołtarz główny

  • Nawa południowa

  • Nawa północna

Barokowy kościół jezuitów pw. Podwyższenia Krzyża Świętego został zbudowany w latach 1734-39 według projektu J.Frischa(wieże w latach 1854-56), w miejscu zburzonego w 1545 roku zespołu klasztornego dominikanów – dla przybyłych w 1677 roku do miasta jezuitów.

Jest to jednonawowa świątynia o sklepieniu kolebkowym, z szeregiem kaplic bocznych i empor. Wewnątrz wyróżniają się nasklepienne freski J.Kubena (1739-1745) przedstawiające chwałę Krzyża Świętego, misje zakonu jezuitów oraz postacie świętych. Budowla od wejścia głównego poprzedzona jest dwuwieżową fasadą, podzieloną pilastrami, z portalem nad którym znajduje się Krzyż Święty. Elewacje posiadają półkoliste okna. Całość nakryto dwuspadowym dachem z wieżyczką na sygnaturkę.

Wewnątrz sklepienie kolebkowe wsparte filarami. Kaplice są półkoliste, empory nad nimi zakończone są parapetami i balustradami. Całość wnętrza kościoła upiększona jest polichromią, składającą się ze 115 scen przedstawionych na ikonach o różnej treści i wielkości ikon. Interesującym elementem wnętrza kościoła jest pieta (figurka Maryi trzymającej na kolanach martwego Jezusa), która jest marionetką o poruszającej się głowie i rękach. Obejście wokół świątyni upiększają dwie barokowe figury pochodzące z 1722 roku: – figura św. Judy Tadeusza i figura św. Jana Nepomucena.

Kościół znajduje się przy Placu Zamkowym.

Zdjęcia wykonano w lipcu 2026 roku.

  • Fasada z wieżami

Renesansowy ratusz, dzieło Jakuba Parra i Bernarda Niurona z lat 1570 – 1577, został wybudowany w miejscu spalonego w 1569 roku. ratusza gotyckiego. Ratusz jest okazałą budowlą wzniesioną na planie wydłużonej podkowy, wokół wewnętrznego dziedzińca. Budynek ma dwie kondygnacje i jest nakryty dachem siodłowym.

Najokazalsza jest zachodnia strona budowli. W jej narożnikach są dwie zamykające dach czworoboczne wieże, nakryte wysokimi hełmami z latarniami. Pomiędzy nimi jest rozpięta pięcioosiowa loggia, z półkolistymi arkadami na parterze. Ponad loggią na połaci dachu są umiejscowione trzy facjaty, podzielone gzymsami i posiadające esowate spływy. Fragmenty elewacji pokryto dekoracją sgraffitową pochodzącą z XVII wieku.

Ponad bryłą góruje wieża, do poziomu dachu czworoboczna, wyżej ośmioboczna, zwieńczona balustradą i hełmem z podwójną latarnią. W ścianie południowej został wmurowany renesansowy portal przeniesiony tu z rozebranej w 1926 roku. kamienicy z ul. Zamkowej 6.

We wnętrzach zachowały się sale i korytarze o oryginalnym wystroju. Najokazalsza jest Sala Rajców z dawnym malarstwem ściennym i cennym plafonem, oraz Sala Stropowa z modrzewiowym sufitem z roku 1646. Obecnie ratusz jest siedzibą władz miasta i kilku innych instytucji.

Zdjęcia wykonano w lipcu 2026 roku.

  • Renesansowy portal przeniesiony z rozebranej w 1926 roku. kamienicy z ul. Zamkowej 6

  • Elewacja zachodnia

Rynek miejski w Brzegu znajduje się pomiędzy ulicami Rynkową, a Staromiejską i Rzeźniczą, usytuowany jest jak większość tego typu zabudowań ścisłym centrum miasta wśród typowej historycznej zabudowy miasta. Na szczególną uwagę zasługują budynki pod numerem 19 gdzie pozostała przepiękna fasada budynku datowana na 1621 rok oraz cała pierzeja wschodnia gdzie zachowały się pozostałości XIV wiecznych kamienic. Cześć z nich jest wpisana na listę zabytków.

W centrum prostokątnego rynku zlokalizowany jest renesansowy ratusz w bloku śródrynkowym.

Zdjęcia wykonano w lipcu 2026 roku.

  • Rynek

Dawny kościół franciszkanów śś. Piotra i Pawła, gotycki (w ruinie). Najstarsza świątynia Brzegu, wzmiankowana w 1285 roku wraz z klasztorem. Rozbudowany w latach 1338–1494. W 1582 roku został zamieniony na książęcy arsenał. W I poł. XX wieku siedziba remizy strażackiej. Do lat 80-tych pełnił funkcję magazynu. Wskutek zaniedbań doprowadzony do ruiny – w 1997 roku zawaliła się wieża i fragment prezbiterium. Kościół znajduje się we wschodniej części starówki, przy ul.Młynarskiej.

Zdjęcia wykonano w lipcu 2026 roku.

Gimnazjum Piastowskie założone w 1569 roku – dawne Gymnasium Illustre Bregense, wybudowane w latach 1564-96 przez Jakuba Parra, zniszczone w 1741 roku, kilkakrotnie przebudowywane. Po zniszczeniu w 1945 roku odbudowane w latach 1963-67. Zachowana renesansowa brama ze sklepieniem i portal bramy.

Budynek gimnazjum znajduje się przy placu Zamkowym.

Zdjęcie wykonano w lipcu 2026 roku.

  • Gimnazjum Piastowskie