Gotycka bazylika konkatedralna Świętej Trójcy w Chełmży była wznoszona etapami od 1251 roku do drugiej ćwierci XIV wieku. W czasie budowy katedra była dwukrotnie niszczona najazdami Prusów (1267 i 1286 roku), a w 1422 roku, w wyniku najazdu litewsko-polskiego nastąpił pożar kościoła (założono wtedy nowe sklepienia). W 1692 roku podwyższono i zwieńczono barokowym hełmem północną wieżę fasady. Katedra poniosła dość duże straty w XIX i XX wieku. W drugiej połowie XIX wieku rozebrano przylegające do kościoła gotyckie krużganki i zabudowania kapituły. W 1906 roku zastąpiono pierwotny gotycki portal zachodni neogotycką kruchtą. W 1950 roku od uderzenia pioruna wybuchł pożar, który zniszczył dachy, część sklepień nawy głównej, hełm wieży oraz belkę tęczową. Odbudowa w latach 1968-71 przywróciła kościołowi dawny wygląd.

Świątynię odwiedziło wielu polskich królów: Władysław Jagiełło, Kazimierz Jagiellończyk, Zygmunt August, Zygmunt III Waza wraz z synem Władysławem IV oraz Jan III Sobieski, który podarował kościołowi zdobyty podczas odsieczy wiedeńskiej i zachowany do dzisiaj czaprak Kara Mustafy. Obecni w niej byli również prezydenci Stanisław Wojciechowski oraz Ignacy Mościcki. W 1966 roku kazanie w kościele wygłosił prymas Stefan Wyszyński.

Obecnie jest to trójnawowa świątynia, o korpusie halowym, z transeptem i dwiema wieżami od zachodu, z których w pełnej wysokości zrealizowano tylko północną. Nawy boczne są dwa razy węższe od nawy głównej. Jego architektura łączy ze sobą elementy typowej architektury katedralnej, tj. transept, dwuwieżową fasadę i wieżyczki przy transepcie, z formami charakterystycznymi dla architektury zakonów żebraczych (franciszkanów i dominikanów), do których należy prostokątne prezbiterium bez obejścia. Z zewnątrz szczególnie bogato opracowany jest szczyt wschodni szczyt prezbiterium, dzielony blendami z maswerkami i zwieńczony sterczynami. Wnętrze jest przestronne, dzielone ośmiobocznymi filarami, wspierającymi sklepienia gwiaździste. W środku zachwyca wspaniałą architekturą i przebogatym wyposażeniem. Najciekawsze to: fragment płyty nagrobnej wielkiego mistrza zakonu krzyżackiego Siegfrieda von Feuchtwangena, zmarłego w 1311 roku; grupa Ukrzyżowania z 1422 roku, z korpusem rzeźby Jezusa pokrytym skórą zwierzęcą oraz ludzkimi włosami – dzieło warsztatu toruńskiego lub gdańskiego; rzeźby z dawnego łuku tęczowego: krucyfiks, Matka Boska Bolesna, św. Jan Ewangelista i św. Maria Magdalena (z początku XVI wieku); stalle fundowane w 1519 roku przez biskupa Jana Konopackiego, przekształcone w początku XVII wieku, z fragmentami późnogotyckimi; nagrobek biskupa Piotra Kostki (zm. 1595) w prezbiterium, z arkadową wnęką mieszczącą postać zmarłego przedstawioną jako śpiąca osoba – prawdopodobnie dzieło warsztatu krakowskiego; ambona z 1604 roku, fundacji biskupa Wawrzyńca Gembickiego, przekształcona w 1676 roku; ołtarz główny z ok. 1650 roku, zrealizowany przez warsztat miejscowy według projektu G. B. Ghisleniego, fundacji biskupa Andrzeja Leszczyńskiego; obraz Zdjęcie z Krzyża według Rubensa (na podstawie grafiki), ok. poł. XVII wieku; epitafium biskupa chełmińskiego Adama Kosa, zm. 1661 roku, z popiersiem zmarłego atrybuowanym G. Rossiemu; obraz Pokłon Trzech Króli Luki Giordano z przełomu XVII i XVIII wieku; ołtarz Św. Krzyża, według projektu G. B. Cocchiego, ze zwieńczeniem w postaci korony, z poł. XVIII wieku; ołtarz z obrazem przedstawiającym bł. Jutę, przypisywanym T. Kuntze (poł. XVIII w.). Wspaniałe dzieła sztuki złotniczej oraz szaty liturgiczne można zobaczyć w katedralnym skarbcu. Przechowywane są w nim monstrancje, kielichy mszalne i relikwiarze (w tym cenne hermy – relikwiarze zwieńczone popiersiami świętych, wykonanymi ze srebrnej, zdobionej złoceniami blachy) oraz szaty liturgiczne. Pierwotnie wnętrze katedry było bogato polichromowane. Niestety wskutek pożaru w 1950 roku zniszczona została gotycka polichromia z drugiej połowy XIV wieku. Jedynymi oryginalnym reliktem średniowiecznej polichromii, który przetrwał do dzisiaj jest fragment z przedstawieniem Chrystusa przywiązanego do słupa znajdujący się na pierwszym od strony wejścia  filarze międzynawowym po lewej stronie.

Zdjęcia wykonano w sierpniu 2014 roku.

Nowe zdjęcia wykonano w czerwcu 2026 roku.

Gotycki kościół św. Mikołaja w Chełmży był wznoszony w trzech fazach, prawdopodobnie od około 1264 roku do początku XIV wieku. Na tym miejscu prawdopodobnie istniała starsza, drewniana świątynia, czego świadectwem jest podporządkowanie jej katedrze w akcie erekcyjnym katedry z 1248 roku. Pierwotnie powstała trójnawowa budowla z prostokątnym prezbiterium i wieżą od zachodu, wtopioną w dolnej części w korpus. Do prezbiterium przylegała nieistniejąca już kaplicą św. Wawrzyńca, później pw. św. Huberta.

W 1422 roku, w wyniku najazdu polsko-litewskiego w trakcie wojny golubskiej, kościół uległ spaleniu. Zawaliły się wówczas sklepienia w korpusie. Przy ich odbudowie zamurowany okna w nawie głównej. W 1824 roku kościół został zakupiony przez Króla Prus i 24 sierpnia 1827 roku przekazany miejscowej gminie ewangelickiej. W tym samym roku kościołem parafialnym stała się dawna katedra, a siedzibę diecezji przeniesiono do Pelplina. W latach 1848-58 podwyższono wieżę o jedną kondygnację, rozbierając wcześniejszy smukły hełm. W 1858 roku przystąpiono do gruntownej przebudowy i rozbudowy świątyni na potrzeby gminy ewangelickiej. Wnętrze otynkowano, do korpusu dobudowano transept, a wschodni szczyt prezbiterium wymurowano na nowo. W 1897 roku teren kościoła otoczono murowanym ogrodzeniem, w tym samym roku sporządzono projekt kruchty zachodniej, który zrealizowano dopiero w 1906 roku.

Po 1945 roku kościół został przejęty przez parafię katolicką i początkowo pełnił rolę kościoła szkolnego. W latach 1950-53, w związku z pożarem i odbudową kościoła Świętej Trójcy pełnił tymczasowo rolę kościoła parafialnego. Po 1953 roku stał się kościołem filialnym w parafii św. Mikołaja, której głównym kościołem jest konkatedra Trójcy Świętej. 

Obecnie jest to trójnawowy gotycki kościół z neogotyckim transeptem i masywną wieżą od strony zachodniej. Budynek jest murowany z cegły w wątku wendyjskim, z użyciem kamienia polnego w dolnych częściach ścian. Prezbiterium jest przykryte sklepieniem krzyżowo-żebrowym z początku XIV wieku, natomiast nawy nakryte są drewnianymi stropami belkowymi. W czasie gdy kościół był zborem ewangelickim, protestanci zachowali pochodzący z 1612 roku ołtarz główny z Matką Boską w otoczeniu św. Barbary i św. Katarzyny oraz obraz z hołdem Trzech Króli, a także ambony, organy i 3 dzwony z wieży. Pozostałą część wyposażenia, w tym siedem ołtarzy bocznych, pozwolono zabrać katolikom i zostały one rozproszone po innych świątyniach. Po zakończeniu II wojny światowej z chełmżyńskiej katedry przeniesiono wówczas do kościoła cztery XVIII-wieczne ołtarze, które ustawiono przy filarach międzynawowych: ołtarz św. Stanisława Kostki i św. Antoniego, ołtarz ze św. Rochem w części nastawy, ołtarz z obrazem św. Trójcy i ołtarz z wizerunkiem św. Barbary ozdobionym trybowaną, rokokową sukienką.

Kościół św. Mikołaja jest usytuowany na południowy zachód od Rynku i od katedry, między ulicami Sądową i Strzelecką. Niestety świątynia była zamknięta na cztery spusty.

Zdjęcia wykonano w sierpniu 2014 roku.

Rynek w Chełmży jest centralnym placem średniowiecznego założenia miejskiego. W zabudowie rynku dominują kamienice z końca XIX wieku i z początku XX wieku. Nie zachowały się tu natomiast żadne budynki sięgające średniowiecza czy nawet renesansu i baroku. Wcześniejsza bowiem zabudowa była często drewniana lub  zbudowana w technice pruskiego muru, skromna. Poza tym ulegała kilkukrotnym pożarom, jakie w przeszłości trawiły Chełmżę. 

Obecna zabudowa rynku jest wynikiem tchnienia gospodarczego miasta, jaki zapoczątkowała nowa linia kolejowa z Torunia do Grudziądza wybudowana w 1882 roku. Rozwój gospodarczy i ekonomiczny Chełmży, jaki miał miejsce na przełomie XIX i XX wieku, pozwolił na wzniesienie nowej, nierzadko monumentalnej zabudowy kamienic w rynku i okolicznych ulicach, które zastąpiły skromną i nietrwałą wcześniejszą zabudowę. 

Zdjęcia wykonano w czerwcu 2026 roku.