Pierwszy Ratusz we Wrocławiu został zbudowany u schyłku XIII wieku. Była to parterowa budowla, z piwnicami i dostawioną od zachodu wieżą. Odbywały się tu doroczne zgromadzenia mieszczan, na których wybierano jedenastu ławników i ośmiu radnych. Jednocześnie budynek na co dzień wykorzystywany był w celach handlowych. W 1327 i 1329 roku miasto wykupiło uprawnienia wójta i zostało zwolnione z obowiązku składania księciu przysięgi. Zwiększone kompetencje doprowadziły do budowy W latach 1328-33 przy jednym z narożników Ratusza dostawiono osobny budynek dla zebrań Ławy i Rady. Kolejne rozbudowy doprowadziły do znacznego powiększenia Ratusza, a o ostatecznym kształcie budynku zdecydowała przebudowa z lat 1470-1510.

Po przejęciu Wrocławia przez Prusy niemal cały parter Ratusza przejęło wojsko. W 1778 roku batalion gwardyjski koszarował ponadto przez jakiś czas w Sali Wielkiej na piętrze. Po 1808 roku, w nie odpowiadającym potrzebom nowoczesnej administracji miejskiej Ratuszu, rada miejska opuściła budowlę i przeniosła się do położonego nieopodal Nowego Ratusza. Ratusz znajdował się w tym czasie w złym stanie, przez długie lata był zaniedbany i dość przypadkowo podzielony na mniejsze pomieszczenia kancelaryjne. Jego elewacje obudowano wieńcem bud przekupniów, tynki w dużej części odpadły, zaś szczyt elewacji wschodniej utracił sterczyny.

W latach 1884-91 Budowla przeszła renowację, pod kierunkiem Karla Lüdecke. Kolejną renowację w latach 1934-36 przeprowadził Rudolf Stein. Na piętrze wyburzono ściany działowe w południowym trakcie, przywracając Sali Wielkiej formę trójnawową. Zbudowano nowe posadzki, otynkowano elewację wschodnią, zaś po stronie południowej zbudowano nowe schody wejściowe do środkowego ryzalitu, rekonstruując rozwiązanie istniejące do około 1800 roku. Usunięto też prawie wszystkie budy przekupniów otaczające ratusz.

W ostatnich dniach II wojny światowej wobec ogólnie poważnych zniszczeń w okolicy ratusz doznał stosunkowo umiarkowanych uszkodzeń: przede wszystkim sklepienie piętra przebiła bomba lotnicza (nie eksplodowała jednak). W latach 1949-53 ratusz w pełni odbudowano pod kierownictwem Marcina Bukowskiego. Skuto wówczas tynki z elewacji wschodniej, zmieniono boczne szczyty wschodnie i oba szczyty zachodnie, rekonstruując ich pierwotny kształt. Elewację południową ponownie otynkowano, wykonując bardzo grubą warstwę tynku, wystającą przed lico narożnych klińców. Uszkodzoną więźbę zastąpiono w latach 1972-73 nową, o konstrukcji stalowej. Pod koniec lat 80-tych XX wieku przeprowadzono renowację elewacji Ratusza, obejmującą oczyszczenie detali kamieniarki. Na początku XXI wieku ponownie odnowiono elewacje, uzupełniając pozostające od II wojny światowej ubytki kamieniarki i nadając głównemu szczytowi barwę żółtą, a elewacji południowej, gdzie wymieniono tynki na cieńsze, rdzawoczerwoną. 

Obecnie ratusz jest dwukondygnacyjną, podpiwniczoną budowlą murowaną z cegły i piaskowca z przesklepionymi wnętrzami. Trójtraktowy budynek został zbudowany na planie wydłużonego prostokąta, z trzema różnego kształtu ryzalitami w partii południowej oraz aneksami szerokości jednego traktu w części północnej. Całość nakryto dwuspadowymi dachami, krytymi dachówką, a niektóre partie posiadają dachy hełmowe kryte blachą miedzianą. W północno-zachodnim narożu znajduje się zbudowana w kilku etapach kwadratowa dołem, ośmiokątna górą wieża o łącznej wysokości 66 m. Kwadratowa część wieży ma 32,8 m wysokości, w dwóch ostatnich kondygnacjach (11,70 m wysokości) wieża przyjmuje rzut ośmioboku. Nad nimi znajduje się dwukondygnacyjny renesansowy hełm. W wieży znajduje się najstarszy w Polsce dzwon zegarowy z 1368 roku. Od północy Ratusz przylega aneksami do sąsiadującej zabudowy ul. Sukiennice, tak że posiada obecnie trzy widoczne z zewnątrz elewacje. Ponadto istnieją dwa dziedzińce dostępne poprzez wnętrze budynku. Główna (wschodnia) elewacja ratusza zwieńczona trzema szczytami, do poziomu gzymsu jest ceglana. Krawędź środkowego szczytu zwieńczona jest sterczynami, zrekonstruowanymi przez Lüdeckego. Boczne szczyty są ceramiczne, schodkowe, z prostokątnymi blendami. Okna na parterze są prostokątne, z kamiennymi, płaskimi, niezdobionym ościeżami, osłonięte kratą, zaś na piętrze ostrołukowe, z maswerkiem. Na piętrze znajduje się wykusz kaplicy i zegar z 1580 roku. Od strony wschodniej znajduje się wejście poprzedzone podestem, nad którym znajduje się tympanon z płaskorzeźbionymi elementami herbu Wrocławia (lew, orzeł, św. Jan Ewangelista). Otynkowana elewacja południowa jest ozdobiona trzema ryzalitami. W kondygnacji piętra ryzalitów znajdują się wykusze, bogato zdobione późnogotycką kamieniarką. Ryzality nakryte są miedzianymi (niegdyś ołowianymi) ostrosłupowymi hełmami. Narożniki elewacji podkreślone są kamiennymi ciosami. Obecnie używane wejście mieści się od strony zachodniej i prowadzi przez barokowy portal. Zachodnia elewacja jest najskromniejsza i stanowi niemal całkowicie ceglaną powierzchnię. Dwa szczyty, znajdujące się na zakończeniu traktu południowego i środkowego, posiadają formy łączące późny gotyk z motywem renesansowym (jaskółczy ogon), pochodzą jednak z powojennej restauracji. Trakt południowy zakończony jest stosunkowo skromnym wykuszem renesansowym z 1548 roku. W podziemiach Ratusza znajdowała się od 1332, a na pewno od 1387 pijalnia piwa, zwana Piwnicą Świdnicką, która działa do dziś. Wejście do Piwnicy Świdnickiej znajduje się w ryzalicie środkowym. Piwnica składa się z wielu połączonych ze sobą pomieszczeń, sklepionych w zasadzie kolebkowo, a częściowo krzyżowo oraz krzyżowo-żebrowo. W przybudówce północnej, pod Izbą Rady, znajduje się niski parter lub suterena. Niegdyś znajdowały się tutaj cele więzienne, dostępne z prowadzącego na dziedziniec przejścia.

Na parterze znajdują się następujące pomieszczenia:

– Izba Rady – w północnej przybudówce, aż do 1808 odbywały się tu posiedzenia rady miejskiej. Ściany obłożone są intarsjowanymi płytami z roku 1563 roku.

– Kancelaria Rady

– Sala Sądowa

– Sala Mieszczańska – dwutraktowa, nakryta sklepieniami kolebkowymi z lunetami. Obecnie mieści Galerię Sławnych Wrocławian

– Izba Wójtowska

– Kancelaria Wójtowska

– mniejsze pomieszczenia w trakcie południowym i ryzalitach.

Na piętrze znajdują się następujące pomieszczenia:

– Izba Ławy

– Kancelaria Ławy z renesansowym wykuszem wychodzącym na dziedziniec

– Sala Książęca – niegdyś kaplica nosząca wezwanie św. Jana Chrzciciela i św. Jana Ewangelisty. Na ołtarzu znajdowała się niegdyś herma z relikwiami św. Doroty. Przed każdym posiedzeniem rady rajcy słuchali tutaj mszy. Po nastaniu reformacji zwyczaj ten zarzucono, zaś od 1660 roku w sali odbywano rady książęce, stąd dzisiejsza nazwa.

– Sala Wielka – największe pomieszczenie Ratusza (26,60 x 20,80 m), zajmujące w centralnej części wszystkie trzy trakty, służące niegdyś na różnego rodzaju uroczystości. W przestrzeni środkowego ryzalitu znajduje się wnęka o poziomie podłogi uniesionym o kilka stopni, oddzielona maswerkową przegrodą.

– Skarbiec (niem. Rentkammer) – dawniej zbierano w tym pomieszczeniu pieniądze z podatków.

– Izba Seniora Rady – ze sklepieniem gwiaździstym z 1482 roku.

Dawny Ratusz jest obecnie siedzibą Muzeum Historycznego Miasta Wrocławia i wszystkie wymienione pomieszczenia udostępnione są do zwiedzania.

Zdjęcia wykonano w lipcu 2026 roku.

Nowy Ratusz został wzniesiony w latach 1860-64 wedle projektu Friedricha Augusta Stulera. W połowie XIX wieku Stary Ratusz nie zapewniał wystarczająco dużo miejsca. Gmach wymagał też pilnego remontu. Brakowało miejsca na rozrastające się archiwum miejskie. Sama rada miejska zmuszona była do obradowania w doraźnych siedzibach. Poszukiwania dogodniejszego budynku dla magistratu skupiły się od 1857 na zachodniej stronie bloku śródrynkowego, nieopodal starego Ratusza, który zajmuje jego południową część.

W tym miejscu stał Dom Płócienników, który zamknięto 24 czerwca 1859. 26 listopada tegoż roku rozpoczęto jego rozbiórkę, zachowując w celu późniejszego wtórnego użycia część cennego detalu architektonicznego. W lutym 1860 projekt wykonawczy Nowego Ratusza był gotowy i w tym czasie przystąpiono do prac wykonawczych. Dwa lata później południowa część gmachu była już ukończona, a 13 lipca 1862 roku weszła do użytku. Północną część Nowego Ratusza ukończono ostatecznie 31 maja 1864 roku. Budowa trwała tak długo prawdopodobnie ze względu na to, że już po jej rozpoczęciu zdecydowano się na wykupienie jeszcze jednej kamienicy i przedłużenie gmachu. Nie udało się jedynie wykupić ostatniej narożnej kamienicy, która wyróżnia się dziś w zdominowanej przez Nowy Ratusz pierzei. 

Nowy Ratusz jest trójkondygnacyjnym, podpiwniczonym i nakrytym dwuspadowym dachem, budynkiem w stylu historyzmu. Jest murowany z cegły, otynkowany, z wykorzystaniem w elewacji detali piaskowcowych i granitowych. Długość budynku wynosi 76 m, zaś wysokość do gzymsu 16,60 m, a w partii narożnej 19,30 m. Budynek składa się z długiego skrzydła wzdłuż kierunku północ-południe oraz z wyższej partii narożnej. Pod budynkiem prowadzą trzy przejazdy bramne poprzecznie przebiegających. Przejazdowi Sukiennic nadano wytworniejszą oprawę architektoniczną, jest on trójnawowy, zaś sklepienia opierają się na kolumnach o granitowych trzonach. W północnej ścianie przejazdu znajduje się główne wejście do obiektu. Nad przejazdem oraz na jednoosiowej elewacji wzdłuż ulicy Sukiennice umieszczono spolita z Domu Płócienników. Parter rozdzielony jest od pięter gzymsem. Okna mają formę łuku pełnego, zaś piwnica doświetlona jest przez studzienki oświetleniowe. Okna pierwszego i drugiego piętra są trójdzielne, a ich kamieniarka powtarza późnogotyckie ościerza okien pierwszego piętra Domu Płócienników. W partii narożnej, czteroosiowej od strony zachodniej i pięcioosiowej od południa na drugim piętrze znajdują się wysokie okna sali rajców. Od zachodu znajduje się wysoki szczyt schodkowy, ozdobiony sterczynami i alegorią handlu, zaś południową stronę urozmaicają dwa jednoosiowe szczyty. Trzy małe szczyciki i jeden większy, dwuosiowy, akcentują gzyms dachowy długiego skrzydła zachodniego. 

Obecnie budynek stanowi siedzibę prezydenta i rady miejskiej Wrocławia, a w podziemiach mieści się Browar Spiż. Nowy ratusz znajduje się w bloku śródrynkowym wrocławskiego Rynku. 

Zdjęcia wykonano w lipcu 2026 roku.

Rynek we Wrocławiu stanowi prostokąt o wymiarach 213 na 178 m, oraz powierzchni 3,8 ha. Jest to jeden z największych rynków staromiejskich Europy, z największymi ratuszami w Polsce. Zabudowę otaczającą Rynek stanowią budynki pochodzące z różnych epok historycznych. Centralną część Rynku zajmuje blok śródrynkowy, składający się ze Starego Ratusza, Nowego Ratusza oraz licznych kamienic. Rynek tworzy układ urbanistyczny wraz z przekątniowo przyległymi placem Solnym oraz placem wokół kościoła św. Elżbiety.

Do Rynku prowadzi 11 ulic – po dwie w każdym narożniku (Świdnicka, Oławska, Eugeniusza Gepperta (dawna Zamkowa), Ruska, św. Mikołaja, Odrzańska, Kuźnicza, Wita Stwosza), ponadto przebity w XIV lub XV wieku Kurzy Targ po stronie wschodniej oraz wąskie ul. Więzienna i Przejście św. Doroty. Rynek powstał w związku z lokacją Wrocławia, wedle nowszych badań już za czasów Henryka Brodatego, między 1214 a 1232 rokiem. Starsze publikacje twierdziły, że powstał dopiero w czasie powtórnej lokacji w latach 1241–42. Z biegiem czasu wokół Rynku powstały kamienice patrycjatu, a około połowy XIV wieku utworzyły ciągłe pierzeje i nastąpiło utrwalenie podziałów własnościowych. W XIX wieku przez Rynek poprowadzono linie tramwaju, najpierw konnego, a później także elektrycznego. Tramwaje kursowały przez Rynek do połowy lat 70-tych XX wieku, gdy przeniesiono je na Trasę W-Z.

W trakcie oblężenia Wrocławia w 1945 roku miasto zostało mocno zniszczone ale rynek nie uległ dużym zniszczeniom. Po zakończeniu walk polskie władze w pierwszej kolejności zaczęły remontować ratusz oraz m.in. zabytkowe kościoły. Remont pozostałej zabudowy Rynku zaczął się w 1953 roku i trwał do początku lat 60-tych. W latach 1996–2000 wyremontowano nawierzchnię Rynku i zlikwidowano ruch samochodowy, jak również odnowiono większość elewacji. Przy Rynku znajduje się obecnie 60 numerowanych posesji, przy czym niektóre budynki posiadają kilka numerów. Podziały działek przebiegają najczęściej inaczej niż dawne podziały lokacyjne na skutek wtórnych podziałów i scaleń. Każda działka posiada również swoją historyczną nazwę, zwykle związaną z atrybutem umieszczonym niegdyś na elewacji kamienicy lub losami miejsca, np. Pod Gryfami, Pod Błękitnym Słońcem, Stary Ratusz. 

Zdjęcia wykonano w lipcu 2026 roku.

Plac Solny we Wrocławiu powstał jako rynek pomocniczy Rynku Głównego. Jest to regularny, kwadratowy plac, wytyczony w 1242 roku na południowy zachód od Rynku głównego. Plac Solny miał pierwotnie wymiary 84,5 na 94 m. Powstał prawdopodobnie w czasie ponowionej po najeździe mongolskim nowej lokacji miasta. Określany był jako Polnischer Markt (Targ Polski), Salzring (Rynek Solny) albo Salzplatz (Plac Solny). W 1827 roku ustawiono na nim pomnik feldmarszałka Bluchera, a plac nazwano Blücherplatz. Po II wojnie światowej przywrócono placowi historyczną nazwę, zaś cokół zdemontowanego jeszcze przez Niemców pomnika zburzono. 

Na placu tradycyjnie od lat znajduje się targ kwiatowy. Wokół placu stoją piękne kamienice oraz klasycystyczny gmach Starej Giełdy (z lat 1822–24). Znajduje się tu także modernistyczna Kamienica pod Murzynkiem (nr 2/3) W ostatnich latach XX wieku zbudowano na nim akcent architektoniczny, zwany Małą Iglicą w formie obelisku o falistym, zwężającym się ku górze kształcie – przypominającym płomyk ognia. Jest to m.in. nawiązanie do wydarzeń z 1453 roku, kiedy to pod wpływem płomiennych kazań franciszkanina Jana Kapistrana wrocławscy mieszczanie palili tu luksusowe meble, odzież i inne przedmioty uznane za zbyt wystawne. Pod częścią pl. Solnego znajduje się zdolny pomieścić 300 osób schron o powierzchni około 1000 m². W czasie wojny miał własne toalety, kanalizację i dwa wyjścia. Jedno z nich znajduje się obecnie w damskiej toalecie podziemnej. 

Zdjęcia wykonano w lipcu 2026 roku.

Obecna, czwarta katedra wrocławska pw. św. Jana Chrzciciela pochodzi zasadniczo z okresu gotyku (XIII-XIV wiek). Poprzedzały ją trzy inne romańskie kościoły znajdujące się w tym samym miejscu. Z budowli tego okresu w Muzeum Archidiecezjalnym przechowywane się liczne fragmenty, a pod posadzką prezbiterium zachowały się pozostałości krypty.

Począwszy od roku 1244, kiedy to biskup Tomasz I rozbudował katedrę od wschodu o prosto zamknięty ceglany chór z obejściem, w następnych dziesięcioleciach nastąpiła realizowana w kilku etapach gotycka przebudowa. Około roku 1315 biskup Henryk z Wierzbna zaczął od strony wież budować nową gotycką nawę. Nowe nawy zaczęto budować od zachodu, otaczając murami stare nawy romańskie. Kolejnym etapem była ulokowana za obejściem kaplica Mariacka, zwana też małym chórem. Z kolei kaplice boczne i górne kondygnacje wieży północno-zachodniej wraz z hełmem powstały w XV wieku. Wieżę południowo-zachodnią zbudowano tylko do wysokości czterech kondygnacji. W 1517 roku biskup Jan Turzo ufundował nowy portal zakrystii, uważany za pierwsze dzieło renesansu na Śląsku. 19 czerwca 1540 roku pożar strawił dach, dzwony i hełm wieży północnej. Odbudowano go 16 lat później, ale już w stylu renesansowym. W 1633 roku podczas walk wojsk cesarskich ze Szwedami spłonęła wieża południowa, południowa część katedry i dach zakrystii. Zniszczenia odbudowano, w 1662 roku, dobudowując jednocześnie barokową kaplicę Najświętszego Sakramentu, a w latach 1680-1700 kaplicę św. Elżbiety. W latach 1716-24 dobudowano kaplicę elektorską Bożego Ciała, a w 1749 roku kaplicę zmarłych. Kolejny pożar 9 czerwca 1759 roku zniszczył hełmy wież wraz z dzwonami, dach nad nawami, zakrystię, mały chór i organy. Zniszczenia stopniowo odbudowywano przez następne 150 lat.

W wieku XIX dokonano przebudowy wnętrza katedry i elewacji zachodniej z przedsionkiem w stylu neogotyckim. W latach 1912 i 1922 wieże zwieńczono nowymi hełmami. W 1930 roku biskupstwo wrocławskie zostało podniesione do rangi arcybiskupstwa i metropolii, a katedra stała się archikatedrą.

Pod koniec II wojny światowej, podczas oblężenia przez Armię Czerwoną zniszczeniu uległo aż 70% katedry. Wstępna odbudowa pod kierownictwem architekta Marcina Bukowskiego trwała do 1951 roku, kiedy 29 lipca prymas Polski kardynał Stefan Wyszyński dokonał ponownego poświęcenia archikatedry. W następnych latach trwał proces odbudowywania archikatedry i uzupełniania jej wyposażenia. Do świątyni przeniesiono późnogotycki pentaptyk z Lubina, który stał się ołtarzem głównym, stalle z katedry św. Wincentego, ocalałą część organów z Hali Stulecia i obraz Matki Bożej (tzw. Madonna Sobieska) z Międzylesia. Od 1968 roku prowadzono drugi etap konserwację architektury zewnętrznej, rekonstrukcję pokrycia dachów, kaplic, dokończenie konserwacji wnętrza. Przez wszystkie te lata obie wieże katedry straszyły płaskimi, pozbawionymi hełmów dachami. Dopiero 14 sierpnia 1991 roku ustawiono oba siedemnastotonowe, nowe hełmy na wieżach katedry. Każdy z nich ma 37 m i od tej pory obie wieże mają po ok. 97 m wys. W wieży północno-zachodniej wbudowano windę umożliwiającą wjazd na galeryjkę widokową wokół hełmu. Obecny kształt świątyni jest efektem barokowych uzupełnień oraz współczesnych restauracji po zniszczeniach wojennych. Katedra uchodzi za pierwszą w pełni gotycką świątynię wzniesioną na ziemiach polskich.

Archikatedra jest trójnawową gotycką orientowaną bazyliką z ambitem i czworobocznie zakończonym chórem o długości 100 m i szerokości 44,5 m. Zarówno zachodnia jak i wschodnia elewacja flankowane są wieżami, z czego wschodnie od późnego średniowiecza pozostają nieukończone. Katedra posiada trzy wejścia: główne, od zachodu, prowadzące przez domek portalowy oraz dwa boczne, od północy i południa. W oknach znajdują się powojenne witraże projektu polskich artystów. Ambit odgrodzony jest od naw bocznych kratą i tylko w ograniczonym stopniu dostępny dla zwiedzających. Nawa główna oddzielona jest od prezbiterium wyraźnie zaznaczonym łukiem tęczowym. Posiada 6 przęseł (oraz jedno przęsło między wieżami zachodnimi), z czego położone najdalej na wschód ma podwójną szerokość. Elewacja wewnętrzna nawy głównej podzielona jest na dwie kondygnacje szerokim gzymsem opartym na konsolach. Okna nawy są większe niż w prezbiterium, jednak po północnej stronie duża ich część zasłonięta jest przez dach chóru cesarskiego. W położonym najdalej na zachód przęśle znajduje się empora organowa.

Katedra otoczona jest wieńcem kaplic pochodzących w większej części z okresu gotyku. Posiada ponadto cztery różnej wielkości kaplice barokowe. Elewacje wszystkich barokowych kaplic poddano w latach 90-tych renowacji, nadając im intensywne barwy, zbliżone do tych, jakie posiadały pierwotnie.Warto wyróżnić następujące wielkie kaplice archikatedry: Kaplica św. Elżbiety przylegająca od wschodu do wieży południowo-wschodniej, barokowa, z lat 1682-1700; Kaplica Mariacka na osi katedry z lat 1354-65; Kaplica Elektorska lub Bożego Ciała przylegająca do wieży północno-wschodniej, barokowa, z lat 1716-24; Kaplica św. Jana Chrzciciela przylegająca do północno-wschodniej wieży od północy z 1408 roku; Kaplica św. Kazimierza (dawniej św. Leopolda), przy szóstym (szerszym) przęśle południowej nawy, gotycka, z XV wieku; Kaplica Zbawiciela, używana obecnie jako kaplica sakramentu, przy czwartym przęśle południowej nawy, barokowa, powstała w latach 1671-72; Kaplica Zmartwychwstania lub Zmarłych przy trzech zachodnich przęsłach północnej nawy bocznej, dostępna z drugiego przęsła nawy, barokowa, z 1749 roku; Kaplica św. Andrzeja (nie istnieje), gotycka z roku 1464 całkowicie zniszczona w czasie II wojny światowej. Dach jest pokryty blachą miedzianą pochodzącą z renowacji z końca lat 60-tych, a nawy boczne i chór cesarski kryte są dachami jednospadowymi, również pokrytymi miedzią, zaś wschodnie wieże stromymi dachami czterospadowymi.

Archikatedra św. Jana Chrzciciela znajduje się na wrocławskim Ostrowie Tumskim.

Zdjęcia wykonano w lipcu 2026 roku.

Gotycka kolegiata Świętego Krzyża i kościół św. Bartłomieja powstała z fundacji księcia Henryka Probusa, który 11 stycznia 1288 roku wystawił dokument erekcyjny. Projektantem budowli był najprawdopodobniej mistrz Wiland. W latach 1288-95 powstało prezbiterium, natomiast korpus nawy i transept, ufundowane przez biskupa Nankiera, wzniesiono w latach 1320–50. Wznoszenie ścian kościoła zakończono ok. roku 1320, a sklepienie założono po przerwie trwającej zapewne kilka lat. W będącym w budowie prezbiterium kościoła pochowano, zgodnie z jego wolą, fundatora kolegiaty, który zmarł w 1290 roku, zaś około 1300–27 wykonano jego płytę nagrobną. Proporzec i tarcza książęca znajdowały się w kościele jeszcze w końcu XIX wieku, zaś jego szczątki, ekshumowane na polecenie hitlerowców przez antropologów, zaginęły w czasie II wojny światowej. Do zgromadzenia kanoników przy kościele Świętego Krzyża należeli w latach 1503–38 Mikołaj Kopernik, oraz zmarły w 1596 roku Andrzej Bogurski, który dokonał specjalnego zapisu, wedle którego kazania w języku polskim miały być utrzymane w kościele św. Krzyża po wsze czasy. Nabożeństwa w języku polskim odbywały się tu aż do 1919 roku. 

Dolny kościół św. Bartłomieja był wielokrotnie rabowany, zamieniany na magazyn, schron dla ludności, a nawet pełnił rolę stajni. W czasie przeprowadzonych w latach 1672 i 1723 renowacji zbarokizowano wnętrze, wprowadzając nowe ołtarze, a przede wszystkim emporę organową w wąskim zachodnim przęśle górnego kościoła. Na znajdującym się przed świątynią placu Kościelnym w latach 1730–32 powstał barokowy pomnik św. Jana Nepomucena. W 1810 roku zgromadzenie kanoników rozwiązano, a w ciągu XIX wieku dokonano w górnym kościele przekształceń w duchu neogotyckim.

W wyniku działań wojennych drugiej wojny światowej kolegiata została w znacznym stopniu uszkodzona. W trakcie pierwszych trzech lat po wojnie, w wyniku działalności Wrocławskiej Dyrekcji Odbudowy w kościele przeprowadzono pierwsze prace remontowe. W tym czasie zabezpieczono świątyni przed działaniami czynników atmosferycznych tak, aby zapobiec dalszej degradacji bryły kościoła. Ze względu na skoncentrowanie wysiłków na odbudowie katedry wrocławskiej w 1949 r. zakończono prace w kolegiacie. Następne sześć lat kościół oczekiwał na odpowiednią koniunkturę. Okazja do wyremontowania wnętrza świątyni nadarzyła się w 1955 roku wraz z koncepcją przekształcenia górnego kościoła św. Krzyża do roli muzeum. Zgodnie z ustaleniami wnętrze kościoła po przeprowadzeniu niezbędnych prac remontowych powinno zostać zregotyzowane. W ten sposób świątynia miała zostać oczyszczona z utożsamianego w tym czasie z Niemcami baroku. Ten pierwszy etap adaptacji kolegiaty św. Krzyża do roli muzeum zakończył się pod koniec 1955 roku. Drugi planowany etap to wyposażenie świątyni w liczne cenne zabytki z tumbą grobową Henryka IV na czele. Ostatecznie działania w tym kierunku `zakończyły się klęską. Do 1956 roku dolny kościół był używany przez wrocławskich Niemców, następnie do 1997 roku przez parafię greckokatolicką.

Bardzo wysoki, dwukondygnacyjny ceglany kościół halowy posiada niezwykły na Śląsku dwukondygnacyjny układ wnętrza: dolny kościół św. Bartłomieja i górny, właściwy Świętego Krzyża, powtarzający prawie całkowicie jego rzut. W rzucie poziomym kościół posiada formę krzyża łacińskiego, czteroprzęsłowe, wydłużone prezbiterium zakończone trójbocznym obejściem. Analogiczne zakończenia posiada transept o tej samej rozpiętości sklepień. Trzy nawy tworzą halę, przy czym dolna kondygnacja posiada wyłącznie sklepienie krzyżowo-żebrowe, zaś w później ukończonej, górnej zrezygnowano z co drugiego filara, wprowadzając w nawie środkowej sklepienia na polach podwójnej długości, zaś w nawach bocznych sklepienia trójdzielne. Kościół ma 66 m długości, 44 m szerokości, wysokość naw – 19 m. Dwie wieże, znajdujące się w narożach między halą a transeptem (tylko południowa, wyższa została w pełni ukończona, zakończona iglicą, wysoka na 69 m) są pokryte blachą miedzianą i pochodzą z ok. 1484 roku. Nietypowe jest również rozwiązanie dachu – nawa środkowa posiada wysoki dach podłużny, wspólny z prezbiterium, zaś nawy boczne – poprzeczne daszki szczytowe. Jeden ze szczytów w elewacji południowej ozdobiony jest miedzianym orłem heraldycznym, jednak pozbawionym półksiężyca na piersi, przez co nie może być identyfikowany z herbem fundatora.

Wewnątrz górnego kościoła zachował się tympanon fundacyjny z przedstawieniem Trójcy Świętej. Funkcję ołtarza głównego pełni Ołtarz „Zaśnięcia Panny Marii”, ołtarzem bocznym jest natomiast pentaptyk z Przecławia. W południowym ramieniu transeptu znajduje się nagrobek kanonika Stanisława Sauera (zm. 1535), który jest jednym z wczesnych dzieł renesansu na Śląsku. Na wieży kościelnej wisi obecnie jeden dzwon odlany w 1769 roku, ważący ok. 1400 kg.  W kościele odbywają się msze święte (w tym tradycyjna msza łacińska) oraz znane wydarzenia kulturalne, takie jak festiwal organowy „Non sola scripta”. 

Kolegiata Świętego Krzyża i kościół św. Bartłomieja znajduje się na Ostrowie Tumskim przy Placu Kościelnym. 

Zdjęcia wykonano w lipcu 2026 roku.

Gotycki kościół św. Piotra i św. Pawła, zbudowany z cegły powstał w latach od 1404 (wzniesiono wówczas prezbiterium) do 1454 (zakończenie budowy nawy). Pierwotnie jednofilarowe sklepienie nawy i sklepienia prezbiterium uległy wraz z dachem zniszczeniu w wielkim pożarze Ostrowa Tumskiego w 1634 roku, po czym zostały odbudowane w stylu barokowym w 1667 roku już bez centralnego filara. Kolejny pożar Ostrowa Tumskiego i Wyspy Piasek dotknął kościół w 1791 roku, po czym ponownie został on naprawiony. 

Budynek szerokości 14 metrów jest orientowany, ustawiony bokiem do ulicy Katedralnej, a ściana jego prezbiterium przylega częściowo do wzniesionego w latach 1702-15 sierocińca. W czasie wojen napoleońskich w 1813 roku założono w nim szpital dla francuskich jeńców. W 1884 roku wnętrza kościoła zostały odnowione w stylu neogotyckim, a w 1927 roku przebito bezpośrednie przejście z przyległego do kościoła internatu. W kościele znajdują się powojenne organy zbudowane przez Theodora Böhme. 

W 1945 roku kościół ucierpiał w znacznym stopniu (m.in. stracił dach i sklepienia), ocenianym na 40%. W czasie odbudowy, przeprowadzonej w latach 1952-53 przywrócono częściowo gotycki charakter budowli, m.in. usuwając wewnętrzne i zewnętrzne tynki i odtwarzając krzyżowo-żebrowe sklepienie nawy podparte na półmetrowej średnicy, odbudowanym kamiennym filarze. 

Kościół św. Piotra i św. Pawła znajduje się w południowo-zachodniej części Ostrowa Tumskiego, obok mostu Tumskiego. 

Zdjęcia wykonano w lipcu 2026 roku.

Późnoromański kościół św. Idziego zbudowany w 1 połowie XIII wieku na Ostrowie Tumskim, jest najstarszym w pełni zachowanym budynkiem Wrocławia, a zarazem najstarszym czynnym do dziś kościołem w mieście. Kościół prawdopodobnie zaczęto wznosić między latami 1220-40 i istniał już na pewno przed 1241 rokiem. Kamienne profile cokołu kościoła przez swoje cechy stylistyczne wskazują na pochodzenie z wcześniejszej budowli. W trakcie budowy doszło do zmiany koncepcji i zamiast półkolistej absydy zrealizowano trójboczną. Z dwóch jego portali zachował się jeden w stylu romańskim, drugi jest już renesansowy. Należy do charakterystycznego dla średniowiecznego Wrocławia typu kościołów jednofilarowych, w których sklepienie budynku wsparte jest pojedynczym filarem, a arkada z cegieł łączy kościół z szesnastowieczną kapitułą w stylu późnego gotyku, tworząc tzw. „Bramę Kluskową”. 

Po II wojnie światowej usunięto większość zmian wprowadzonych w epoce baroku, skuwając tynki zewnętrzne i rekonstruując podwójny łuk tęczowy, pozostawiono natomiast sygnaturkę. Budynek kapituły oraz z nim sąsiadujące mieszczą Muzeum Archidiecezjalne, w którym wystawiono zbiory cennych obiektów sztuki sakralnej, a także m.in. Księgę henrykowską. 

Kościół św. Idziego znajduje się na Ostrowie Tumskim, obok katedry. 

Zdjęcia wykonano w lipcu 2026 roku.

Obecny, gotycki Kościół Najświętszej Marii Panny na Piasku zbudowano w latach 1334-75 na miejscu starszego, romańskiego założenia. Budowlę wzniesiono według planów mistrza Pieszki, a zainicjował ją opat Konrad z Oleśnicy, kościół został zaś konsekrowany w 1369 roku przez biskupa Przecława. Sklepienia wykonano w latach 1386-95. W 1430 roku ukończono wieżę południową – północna pozostała nieukończona. Pierwotny gotycki hełm z galerią obronną został zastąpiony później barokowym, ten zaś spłonął 28 lub 30 stycznia 1730 roku i został zastąpiony tymczasowym daszkiem namiotowym, którego forma zachowała się do dziś. W 1390 roku ukończono pierwszą z kaplic bocznych – Świętej Rodziny, zaś w 1666 roku zbudowano wedle projektu Antonio Caldina kaplicę św. Krzyża – najstarszy obiekt barokowy we Wrocławiu. W pożarze z 1730 poza hełmem spłonął dach korpusu kościoła, odbudowany w 1732 roku. Kolejne pożary, z 1763 i 1791 roku spowodowały kolejne, później odbudowywane, uszkodzenia dachu.

Świątynia jest halą bez transeptu z dwiema wieżami w elewacji zachodniej, z czego ukończono tylko południową, północna zaś nie wznosi się ponad poziom murów naw. Nie wyodrębnione w bryle prezbiterium na przedłużeniu nawy środkowej było pierwotnie oddzielone od niej przez kamienne lektorium. Od wschodu posiada ono zakończenie czworoboczne, a sięgające zakończenia prezbiterium nawy boczne są zamknięte trójbocznie. Nad nawą główną liczącą łącznie z prezbiterium i przęsłem międzywieżowym siedem przęseł zbudowano sklepienia gwiaździste, a pomiędzy wieżami krzyżowo-żebrowe. Nawy boczne przekryte są sklepieniami trójdzielnymi o dziewięciu tarczach w każdym przęśle. Elewacja północna została wzmocniona przyporami, występującymi dwa razy częściej, niż filary nawy głównej. Elewacja zachodnia jest całkowicie płaska, bez skarp, brak także szczytu. Cała świątynia liczy 78 m długości, 25 m szerokości, 23,8 m wysokości wnętrza. Do nawy południowej przylega w jej wschodniej części czteroprzęsłowa zakrystia. Kościół początkowo posiadał trzy równoległe dachy, osobne dla naw, a obecnie nakrywa go wspólny dach dwuspadowy. Wieże nakryte są daszkami namiotowymi.

Przylegający do kościoła klasztor powstał w epoce gotyku, lecz w latach 1709-15 za rządów opata Baltazara Seidla został przebudowany i rozbudowany w stylu barokowym. Osobne, przylegające od wschodu skrzydło dawnej biblioteki klasztornej zachowało jednak gotycki charakter do 1945 roku. W 1632 roku kościół został splądrowany przez szwedzkie wojska. Po sekularyzacji zakonu w 1810 roku budynki klasztorne były wykorzystywane jako biblioteka.

W czasie oblężenia Wrocławia pod koniec II wojny światowej kościół i klasztor zostały silnie zniszczone. Z bogatej niegdyś dekoracji malarskiej wnętrza zachowały się tylko nieliczne pozostałości. Rozważano pozostawienie zespołu poklasztornego w formie trwałej ruiny. Ostatecznie zostały jednak odbudowane, przy czym wnętrzu świątyni przywrócono formy gotyckie i wyposażono ołtarzami ze zniszczonych w czasie wojny kościołów śląskich. Dach odbudowano jako bardziej stromy niż przed zniszczeniem, rekonstruując formę sprzed pożaru z 1730. Nowoczesne witraże w kościele wykonała Teresa Maria Reklewska. W budynku poklasztornym obecnie mieści się oddział Biblioteki Uniwersyteckiej. Przeważająca część dawnego wyposażenia kościoła uległa zniszczeniu w 1945 roku. W przyziemiu wieży znajduje się bogato zdobiona późnogotycka kamienna chrzcielnica z lat 1464-72. Do kamiennego detalu architektonicznego wnętrza zaliczają się ponadto rzeźbione konsole, na których oparte są sklepienia oraz znajdujące się poniżej ustawione na dalszych konsolach pełnopostaciowe przedstawienia aniołów i proroków pod baldachimami. Z początkowej romańskiej świątyni pozostały natomiast nieliczne spolia, przede wszystkim tympanon fundacyjny umieszczony obecnie nad wejściem do zakrystii, stanowiący cenne źródło ikonograficzne. Przy filarach umieszczono liczne drewniane ołtarze pochodzące ze zniszczonych kościołów śląskich. W kościele znajduje się też barokowy (XVII wiek) obraz Matki Boskiej Zwycięskiej, przywieziony po wojnie z Mariampola na Podolu, koronowany w 1989 roku. W kaplicy w przyziemiu zachodniego skrzydła budynku poklasztornego, dostępnej z południowej nawy kościoła wystawiona jest całoroczna ruchoma szopka.

Zespół kościelno-klasztorny znajduje się na północ od Starówki, na Wyspie Piasek, przy ul św. Jadwigi.

Zdjęcia wykonano w lipcu 2026 roku.

Obecna trójnawowa Bazylika pw. św. Elżbiety (zwana Farą Elżbietańską) została ufundowana przez księcia Bolesława III Rozrzutnego na początku XIV wieku w stylu gotyckim, na miejscu starszego założenia romańskiego. W latach 1309-18 wzniesiono zachodnie przęsło naw, w 1340 roku ukończona była nawa, w 1384 roku kaplica pw. Najświętszej Maryi Panny, a w 1387 roku prezbiterium. Nawa główna ma wysokość 29,7 m. Prezbiterium kościoła wydzielone jest jedynie we wnętrzu wydatnymi gurtami jest zamknięte trójbocznie. Nawy boczne przedłużone są do końca prezbiterium i zakończone są analogicznie do niego. Bryła kościoła ma długość 68,2 m i szerokość 34,47 m. Ukończona w połowie XV wieku przylegająca do kościoła od południa masywna, pozbawiona przypór i akcentowana lizenami i blendami wieża osiągnęła wraz z hełmem wysokość 130,5 m, będąc najwyższą wieżą na Śląsku. Kruchty powstały po stronie południowej i północnej, główny portal prowadzi do przyziemia wieży. Stosunkowo nieefektowna elewacja zachodnia nie posiada portalu i ze względu na przylegającą do niej ulicę położona jest ukośnie w stosunku do osi kościoła. 6 kwietnia 1525 roku kościół św. Elżbiety stał się pierwszym ze śląskich kościołów, który przejęli ewangelicy, a pastorem został Ambrosius Moiban. W 1529 roku w czasie wichury zawalił się drewniany hełm wieży, a jego szczątki upadły na otaczający kościół cmentarz. Wieżę odbudowano w latach 1531-35 ze znacznie mniejszym hełmem renesansowym o formie istniejącej do dziś. W 1598 roku podczas remontu dachu położono dachówkę, tworzącą wzór czerwonej-zielonej szachownicy. W 1649 roku zawaliła się część więźby dachowej. Kolejny raz poważnych zniszczeń kościół doznał w czasie oblężenia miasta przez wojska napoleońskie w latach 1806-07, gdy uszkodzony został hełm na wieży oraz dach. W latach 1856-57 prowadzono renowację kościoła, lecz w czasie prac zawaliła się zewnętrzna ściana nawy południowej, a wraz z nią część sklepień – po odbudowie i wzmocnieniach konstrukcji kościół ponownie konsekrowano 19 listopada 1858 roku.

W kościele z biegiem czasu powstało bogate wyposażenie fundowane przez zamożnych mieszczan, a także liczne epitafia (w sumie około 370). W 1750-1761 Michael i Benjamin Engler, a następnie Gottlieb Ziegler zbudowali w kościele wielkie organy.

II wojnę światową kościół przetrwał bez większych uszkodzeń. Krótko służył jeszcze polskiej już parafii Ewangelicko-augsburskiej, a w listopadzie 1946 został jednak ewangelikom odebrany i przez władze przekazany katolickiemu ordynariatowi polowemu, uzyskując status kościoła garnizonowego. 2 lipca 1946 pierwszą mszę św. odprawił w kościele polski ksiądz rzymskokatolicki dziekan Bronisław Nowak. Bogate wyposażenie kościoła i dużą część oryginalnej substancji budowlanej strawiły jednak trzy pożary. Pierwszy miał miejsce 4 czerwca 1960, gdy od uderzenia piorunem spłonął szczyt wieży i został uszkodzony dach. Dach i wieża zostały odremontowane, lecz 20 września 1975 wieża ponownie się zapaliła, a wraz z nią otaczające ją jeszcze drewniane rusztowanie. Całkowicie zniszczone zostały renesansowy hełm, kamieniarka wieży oraz najmniejszy z trzech dzwonów (dwa pozostałe zerwały się z zawieszenia, lecz przetrwały upadek). Ostatni, najpoważniejszy w skutkach pożar 9 czerwca 1976 spowodował prawie całkowite zniszczenie drewnianego wyposażenia kościoła, spłonęły organy, więźba dachowa, zawaliły się częściowo żebra sklepienia nawy głównej, a sklepienia popękały. Pękła również południowa ściana nawy głównej i odchyliła się od pionu. Odbudowa trwała przez całe lata 80-te i postępowała bardzo powoli.

31 maja 1997 roku Jan Paweł II dokonał poświęcenia kościoła, a sześć lat później nadał mu status bazyliki mniejszej.

Kościół położony jest na placu pomiędzy ulicami Kiełbaśniczą, Odrzańską, św. Mikołaja i św. Elżbiety, przy północno-zachodnim narożniku Rynku.

Zdjęcia wykonano w lipcu 2026 roku.