Pierwotny, murowany kościół został wzniesiony przed rokiem 1367 jako kościół rzymskokatolicki. Świątynia pw. Podwyższenia Krzyża Świętego była dwukrotnie podpalana: w 1433 roku przez husytów i w 1460 roku przez Krzyżaków, kiedy to zostały zniszczone dachy i wnętrze budowli. Po 1466 roku świątynia została odbudowana.

Powstała wówczas niezmieniona do dziś gotycka bazylika ceglana, złożona z prezbiterium, trójnawowego korpusu i czworobocznej wieży od zachodu. Najstarszą częścią pochodzącą jeszcze z końca XIV wieku jest prezbiterium, nakryte sklepieniem krzyżowym wspartym na bogato rzeźbionych konsolach odlewanych w sztucznym kamieniu. Czteroprzęsłowy korpus nawowy w nawie głównej kryty był najprawdopodobniej pułapem, o czym świadczy uskok muru nad łukiem tęczowym, wyznaczający pierwotną wysokość budowli. Masywne arkady cięte w całej grubości muru, otwierają się do naw bocznych nakrytych sklepieniami z pierwszej połowy XV wieku. Zapewne w drugiej połowie tegoż stulecia dokonano podwyższenia nawy głównej, która zmieniła kościół na budowlę bazylikową oświetlając nawę bezpośrednio przez wprowadzenie pod samym sklepieniem ciągu niewielkich otworów okiennych. Dawna budowla od zachodu oświetlona była jednym dużym oknem w nawie głównej, które zakryła dostawiona w drugiej połowie XV wieku masywna czworoboczna wieża, przechodząca w czwartej kondygnacji w ośmiobok. W tym też czasie dostawiono od południa kruchtę, a od północy, w narożniku prezbiterium i nawy zakrystię.

Przed głównym wejściem do kościoła znajduje się wzniesiona w 1648 roku murowana brama cmentarna z kamiennym detalem w postaci czaszki z piszczelami, kryta dwuspadowym daszkiem pokrytym dachówką. Brama pozostała jako jedyny element dawnego ogrodzenia otaczającego kościół. Służyła ona niegdyś do specyficznego celu: po jej obu stronach znajdował się łańcuch od pręgierza, do którego przykuwano na pośmiewisko ludzi odpowiedzialnych za drobne przestępstwa.

Wnętrze świątyni z gwiaździstym sklepieniem, kryje bogate, rzeźbione z drewna i polichromowane wyposażenie, m.in. renesansową ambonę z 1578 roku, galerię i barokowy prospekt organowy. Cennym zabytkiem pochodzącym z kościoła jest XIV-wieczny antwerpski ołtarz, przypisywany warsztatowi Colijna de Cotera z Brukseli, który od 1945 roku znajduje się w posiadaniu Muzeum Narodowego w Warszawie. Od ponad 30 lat parafia stara się o odzyskanie swojej własności, do dzisiaj bezskutecznie.

Kolejny raz kościół spłonął w 1577 roku podczas walk Gdańska z królem Stefanem Batorym.  W czasach reformacji, około 1585 roku, budowla została przejęta został przez ewangelików. W latach 1742 i 1831 świątynia była remontowana. Podczas tego ostatniego remontu został umieszczony zegar na wieży, który w 1936 roku został poddany gruntownej renowacji. Ewangelicy odprawiali nabożeństwa w świątyni do 1944 roku. W 1945 roku budowla powróciła do katolików. W 2016 roku przeprowadzono remont wieży kościoła. 

Świątynia znajduje się w centrum Pruszcza Gdańskiego przy ul. Wojska Polskiego.

Pruszcz Gdański jest położony 10 km na południe od centrum Gdańska, przy drodze nr 91 do Tczewa.

  • Elewacja południowa

  • Dawna brama

  • Trupia czaszka w zworniku bramy

  • Wieża

  • Elewacja południowa

  • Prezbiterium

  • Elewacja północna

  • Wieża

  • Boczne wejście

  • Portal główny

  • Prezbiterium

  • Stalle i ambona

  • Ołtarz główny

  • Stalle

  • Organy

  • Organy

  • Organy

  • Organy i galeria

  • Galeria

  • Galeria

  • Widok z galerii

  • Sklepienie

  • Ambona